ऑनलाइन राहूनही एकटं – Digital Loneliness

कॉलेजमधला रोहित दिवसभर WhatsApp आणि Instagram वर मित्रांच्या ग्रुपमध्ये सक्रिय असतो. कुणाच्या पोस्टला लाईक, कुणाच्या मेसेजला रिप्लाय, कुणाच्या स्टोरीवर एखादी प्रतिक्रिया—सगळं सुरू असतं. पण कॉलेज सुटलं की प्रत्यक्ष भेटून गप्पा मारण्यासाठी त्याच्याकडे कुणीच नसतं. स्नेहाच्या फोनमध्ये शेकडो कॉन्टॅक्ट्स आणि सोशल मीडियावर हजारो फॉलोअर्स आहेत. वाढदिवसाला तिच्या फोनवर शुभेच्छांचा अक्षरशः पाऊस पडतो. पण एखाद्या दिवशी ती अस्वस्थ असते, तेव्हा मन मोकळं करून बोलावंसं वाटतं अशी व्यक्ती मात्र मोजकीच असते.

इंटरनेटमुळे आज आपण पूर्वीपेक्षा कितीतरी अधिक लोकांशी जोडलेलो आहोत. पण या जोडण्याचं रूपांतर नेहमीच जवळच्या नात्यात होतं असं नाही. सतत ऑनलाइन असूनही आतून एकटं वाटणं, हीच विसंगती म्हणजे ‘Digital Loneliness’.

खरं तर एकटेपणा म्हणजे आजूबाजूला माणसं नसणं एवढंच नाही. अनेकदा माणसांच्या गर्दीतही तो जाणवू शकतो. दिवसभर मेसेज, कॉल, पोस्ट आणि स्टोरीज सुरू असतात; पण मनातलं खरंखुरं कुणाशी बोलता येत नसेल, तर ही डिजिटल गर्दीही अपुरी वाटू शकते. स्क्रीनवरचे इमोजी आणि reactions आपल्याला प्रतिसाद देतात; पण प्रत्यक्ष भेटीतला आवाज, चेहऱ्यावरचे भाव, डोळ्यांचा संवाद आणि निवांत सहवास यांची जागा ते पूर्णपणे घेऊ शकत नाहीत.

यात आणखी एक गंमत आहे. आपण मित्रांच्या आयुष्यात काय चाललंय हे सोशल मीडियावरून सतत पाहत असतो. कुणाचा वाढदिवस, कुणाची ट्रिप, कुणाचं लग्न, कुणाचं नवीन घर—सगळ्याची माहिती आपल्याला असते. पण माहिती असणं आणि जवळीक असणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखाद्याच्या पोस्टला लाईक करणं म्हणजे त्याची मनापासून विचारपूस करणं नव्हे. “How are you?” असा मेसेज पाठवणं आणि समोर बसून “काय झालं?” असं विचारणं यातही फरक आहे.

कधी कधी हीच डिजिटल जवळीक आपल्याला प्रत्यक्ष नात्यांपासून दूरही नेऊ शकते. घरात सगळे जण एकाच खोलीत बसलेले असतात; पण प्रत्येकाची नजर आपापल्या स्क्रीनवर असते. मित्रांचा ग्रुप एकाच टेबलावर बसलेला असतो; तरी प्रत्येकजण आपल्या फोनमध्ये गुंतलेला असतो. संवाद सुरू असतो, पण एकमेकांशी नाही. एकाच जागी असणं आणि एकमेकांसोबत असणं यातला हा फरक महत्त्वाचा आहे.

मात्र यासाठी सोशल मीडिया किंवा इंटरनेटला दोष देणं योग्य नाही. दूर राहणाऱ्या मित्र-नातेवाईकांशी संपर्क ठेवण्यासाठी, समान आवडीच्या लोकांशी जोडण्यासाठी आणि कठीण काळात आधार मिळवण्यासाठी डिजिटल माध्यमं खूप उपयोगी आहेत. परदेशात असलेला मुलगा रोज व्हिडिओ कॉलवर आई-वडिलांशी बोलू शकतो, दूरच्या मित्रांशी सहज संपर्क ठेवता येतो. त्यामुळे प्रश्न डिजिटल माध्यमांचा नाही; प्रश्न आपण त्यांचा वापर कसा करतो याचा आहे.

डिजिटल एकटेपणापासून दूर राहण्यासाठी फार मोठे बदल करण्याची गरज नाही. मित्राला मेसेज करण्याऐवजी कधीतरी फोन करणं, आठवड्यातून एखादी प्रत्यक्ष भेट ठरवणं, कुटुंबासोबत जेवताना मोबाईल बाजूला ठेवणं, निवांत गप्पांसाठी वेळ काढणं आणि एखाद्याची पोस्ट पाहण्याऐवजी त्याची प्रत्यक्ष विचारपूस करणं—या छोट्या गोष्टी नात्यांना पुन्हा जवळ आणू शकतात.

आपल्या फोनमध्ये किती कॉन्टॅक्ट्स आहेत किंवा सोशल मीडियावर किती फॉलोअर्स आहेत, यापेक्षा गरज पडल्यावर आपण कोणाला फोन करू शकतो, हा खरा प्रश्न आहे. डिजिटल माध्यमांनी जग जवळ आणलं आहे; आता त्यांचा वापर माणसांमधली जवळीक वाढवण्यासाठी करणं, हीच खरी डिजिटल शहाणपणाची गोष्ट आहे.

- विनय मधुकर जोशी

• संगणक अभियंता

• खगोलशास्त्र आणि भारतीय विद्येचे अभ्यासक

• डिजिटल माध्यमांचा परिणाम याविषयी जनजागृतीत सहभाग

• अमृत महाराष्ट्र अतिथी स्तंभलेखक

ई-मेल:- vinayjoshi23@gmail.com

डिजिटल डिटॉक्स- लेख क्रमांक-१ वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा-

भद्रं पश्येम अक्षभि - आम्ही डोळ्यांनी नेहमी मंगलकारक आणि शुभ पाहावे.

https://amrutmaharashtra.org/news.php?id=2081

डिजिटल डिटॉक्स- लेख क्रमांक-२

वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा-

टेक्नोफरन्सचा अदृश्य पिंजरा