छपाईचा गड रायगड! - शिवरायांनी कशी सुरू केली होती पहिली प्रिंटिंग प्रेस?

नुसता राजा नाही, तर 'द्रष्टा' राजा! ज्ञानप्रसाराचा निश्चय: महाराजांना हे चांगलेच माहीत होते की, केवळ युद्ध जिंकून राज्य चालवता येत नाही. स्वराज्यातील मराठी जनतेपर्यंत विचार, धर्मग्रंथ आणि शिक्षण पोहोचवण्यासाठी मुद्रणकला किती महत्त्वाची आहे!

परकीय तंत्रज्ञानाचा वापर: मुघल आणि इंग्रज सत्ता असताना, १६७१ ते १६७६ या काळात शिवरायांनी थेट परदेशी (Foreign) तंत्रज्ञान वापरण्याचा निर्णय घेतला. इंग्रजांच्या पत्रांमध्ये महाराजांच्या मुद्रणाबाबतच्या दूरदृष्टीने विचारांची स्पष्ट झलक दिसते.

ऐतिहासिक खरेदी: १६७० आणि १६७४ मधील इंग्रजांच्या पत्रांवरून महाराजांनी प्रिंटिंग प्रेस खरेदी केल्याची ऐतिहासिक नोंद (Historical Record) आढळते. इतिहास संशोधक कन्हैयालाल मुन्शी (१९४२) आणि वाकणकर (१९७५) यांनीही याला दुजोरा दिला आहे. 'भीमजी पारेख' आणि रायगडावरील 'लिहिता मंडप'!

छपाई यंत्र मिळवण्यासाठी आणि ते चालवण्यासाठी शिवरायांनी पद्धतशीरपणे पावले उचलली होती: जिद्दी व्यापारी: मुंबईत भीमजी पारेख या स्वाभिमानी व्यापाऱ्याने लंडनहून पहिले प्रिंटिंग मशीन आणले होते. याच भीमजी पारेखने औरंगजेबाच्या जुलुमाविरुद्ध सुरतमध्ये ऐतिहासिक अहिंसक बंड केले होते.

महत्त्वाची जबाबदारी: महाराजांना छापखाना मिळवण्याचे महत्त्व नीट समजले होते. त्यांनी ही प्रेस खरेदी करून थेट रायगडावर आणली आणि त्याला 'लिहिता मंडप' असे नाव दिले. या संपूर्ण कार्याची जबाबदारी त्यांनी भीमजी पारेख यांच्यावर सोपवली होती.

मुद्रकाची मागणी: छपाईसाठी आवश्यक तांत्रिक मदत मिळवण्यासाठी आणि यंत्र चालवण्यासाठी मुद्रकाची (Printer) गरज होती. शिवरायांनी इंग्रजांशी पत्रव्यवहार करून हेन्री हिल्स नावाच्या मुद्रकाला मदतीसाठी पाठवण्यास सांगितले होते, असे दस्तऐवज सांगतात.

❓ मग छपाई का झाली नाही? महाराजांचा हेतू अगदी स्पष्ट होता: दुर्मिळ मराठी ग्रंथ जतन करणे, आधुनिक तंत्रज्ञान जनतेपर्यंत पोहोचवणे आणि सामाजिक प्रबोधन करणे. मात्र, या ऐतिहासिक प्रयत्नांना तात्काळ यश मिळाले नाही:

मराठी फॉन्टचा अभाव: त्याकाळी इंग्रजांनी मुद्दामहून मराठी आणि गुजराती भाषेतील छपाईचे तंत्रज्ञान (Devnagari Script Typesets) विकसित केले नव्हते. फक्त इंग्रजी छपाई होत होती.

अडचणी आणि व्यस्तता: भीमजी पारेख आणि मराठ्यांचे प्रयत्न सुरू होते, पण तंत्रज्ञान विकसित होण्यास वेळ लागला. महाराज कर्नाटक मोहिमेत आणि इतर राजकारणात व्यस्त झाले.

शेवट: मराठीत छपाईचे प्रयत्न यशस्वी न झाल्याने, अखेरीस ती प्रेस भीमजी पारेखला परत करण्यात आली.

परंतु, हा प्रयत्न मराठ्यांच्या इतिहासातील एक अमूल्य ठेवा आहे. यामुळे महाराजांनी केवळ युद्ध कौशल्य (Warfare) नव्हे, तर ज्ञान प्रसारासाठी (Education) किती महत्त्वाची पाऊले उचलली, हे सिद्ध होते.

विचार करा, जर महाराजांच्या काळात ही छपाई यशस्वी झाली असती तर... आपला इतिहास किती वेगळा असता!

-रुपेश इंगुलकर यांच्या फेसबुक पोस्टवरून (साभार)