मानसिक आरोग्याचे वाढते संकट : भारतीय गुरुकुल परंपरा, प्राणायाम आणि ध्यान हा शाश्वत मार्ग

"मन जिंकले तर जग जिंकले." ही भारतीय संस्कृतीची शिकवण आज पूर्वीपेक्षा अधिक महत्त्वाची वाटते. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्या झपाट्याने होत असलेल्या प्रगतीमुळे जग जवळ आले आहे; पण माणूस स्वतःच्या मनापासून मात्र दूर जात आहे. आज प्रत्येक घरात शिक्षण आहे, करिअर आहे, पैसा आहे, आधुनिक सुविधा आहेत; पण त्याचबरोबर तणाव, चिंता, नैराश्य, अस्वस्थता, राग, एकाकीपणा, नातेसंबंधातील दुरावा आणि आत्महत्यांसारख्या गंभीर समस्या देखील वाढताना दिसत आहेत. ही केवळ वैद्यकीय समस्या नाही; ती सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक चिंतेचा विषय आहे. विशेषतः शालेय विद्यार्थी, महाविद्यालयीन युवक, कामकाजी वर्ग आणि ज्येष्ठ नागरिक यांच्यामध्ये मानसिक तणावाचे प्रमाण वाढत आहे. स्पर्धा, सततची तुलना, सोशल मीडियाचा अतिरेक, अपुरी झोप, असंतुलित जीवनशैली आणि भावनिक आधाराचा अभाव यामुळे मन सतत दबावाखाली राहते. आपण काय गमावले? भारतीय शिक्षणपद्धतीचा इतिहास पाहिला तर गुरुकुल ही केवळ शिक्षणसंस्था नव्हती; ती जीवन जगण्याची कला शिकवणारी व्यवस्था होती. तेथे विद्यार्थ्यांना गणित, विज्ञान, भाषा किंवा शस्त्रविद्या यांसोबतच मनाचे व्यवस्थापन, आत्मसंयम, सेवा, निसर्गाशी एकरूपता, योग, प्राणायाम, ध्यान आणि मूल्याधिष्ठित जीवन शिकवले जात असे. विद्यार्थ्यांचा दिवस सूर्योदयापूर्वी सुरू होत असे. श्वास, शरीर आणि मन यांचा समतोल साधण्यावर भर दिला जात असे. म्हणूनच गुरुकुलातून केवळ विद्वान नव्हे, तर चारित्र्यवान, आत्मविश्वासू आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम व्यक्तिमत्त्वे घडत असत. आधुनिक शिक्षणातील मोठी उणीव आज आपण मुलांना परीक्षेसाठी तयार करतो; पण जीवनातील आव्हानांसाठी कितपत तयार करतो? गुण मिळवण्याचे शिक्षण दिले जाते, पण मन शांत ठेवण्याचे शिक्षण किती दिले जाते? करिअर घडवले जाते, पण व्यक्तिमत्त्व घडवण्यावर पुरेसा भर दिला जातो का? हा विचार करण्याचा विषय आहे. प्राणायाम आणि ध्यान – मनासाठी नैसर्गिक संरक्षण श्वास आणि मन यांचा अतूट संबंध आहे. राग, भीती किंवा तणावाच्या वेळी श्वास बदलतो. त्याचप्रमाणे श्वास शांत केला तर मनही शांत होऊ शकते. नियमित प्राणायाम आणि ध्यानामुळे – - तणाव कमी होतो. - मन अधिक स्थिर होते. - एकाग्रता वाढते. - भावनिक संतुलन सुधारते. - झोपेची गुणवत्ता सुधारते. - निर्णयक्षमता आणि सकारात्मकता वाढते. - कार्यक्षमता आणि सर्जनशीलता विकसित होते. यामुळे मानसिक आरोग्य अधिक सक्षम राहण्यास मदत होऊ शकते. गुरुकुल तत्त्वज्ञानाची नव्याने गरज- भारताला जगाचा "विश्वगुरू" म्हटले जाते. त्यामागे केवळ प्राचीन ज्ञान नव्हते, तर मनुष्य घडविण्याची संपूर्ण जीवनपद्धती होती. आज शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये आठवड्यातून काही वेळ योग, प्राणायाम, ध्यान, भावनिक सक्षमता, मूल्यशिक्षण आणि भारतीय जीवनदृष्टीसाठी राखून ठेवला, तर विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य अधिक सक्षम होण्यास मदत होईल. हे कोणत्याही धर्माशी जोडलेले नसून मानवी आरोग्य आणि जीवनकौशल्यांशी संबंधित आहे. पालक आणि शिक्षकांची भूमिका- मुलांना केवळ यशाची भाषा शिकवू नका; अपयश स्वीकारण्याची ताकदही द्या. केवळ स्पर्धा शिकवू नका; सहकार्यही शिकवा. केवळ मोबाईल देऊ नका; दररोज काही मिनिटे संवादही द्या. केवळ अभ्यासासाठी वेळ देऊ नका; श्वास आणि शांततेसाठीही वेळ द्या. यातूनच मानसिकदृष्ट्या सक्षम समाजाची निर्मिती होईल. निष्कर्ष- मानसिक आरोग्य ही केवळ डॉक्टरांची जबाबदारी नाही; ती कुटुंब, शिक्षणसंस्था, समाज आणि शासन यांचीही सामूहिक जबाबदारी आहे. आज गरज आहे आधुनिक विज्ञान आणि भारतीय ज्ञानपरंपरा यांचा सुंदर समन्वय साधण्याची. गुरुकुलातील योग, प्राणायाम, ध्यान, मूल्यशिक्षण आणि संतुलित जीवनशैली ही आजच्या मानसिक आरोग्याच्या संकटावर महत्त्वाची पूरक दिशा ठरू शकते. आपल्या पूर्वजांनी दिलेली ही जीवनविद्या केवळ इतिहासात जपण्याची नाही, तर वर्तमानात जगण्याची वेळ आली आहे. "शिक्षण केवळ बुद्धिमत्ता वाढवत नाही; ते मन घडवते. आणि मन घडले तर समाज घडतो, राष्ट्र घडते." - श्री. अमित राणा अमृत मानसमित्र समिती सदस्य , समुपदेशक माझिया मना- लेख-क्र.१ वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा- 'आनंद' हा योगायोग आहे की सवय? https://amrutmaharashtra.org/news.php?id=1953 माझिया मना- लेख-क्र.२ वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा- स्वतःची सर्वोत्तम आवृत्ती घडवूया .. https://amrutmaharashtra.org/news.php?id=2036