प्रत्येक जिल्ह्यात संस्कृत : लोकसहभागातून राज्यव्यापी संस्कृत चळवळ

महाराष्ट्राच्या प्रत्येक जिल्ह्याची स्वतःची एक सांस्कृतिक ओळख आहे. कुठे संतपरंपरा, कुठे लोककला, कुठे ऐतिहासिक वारसा, कुठे निसर्गसंपदा, कुठे शैक्षणिक परंपरा, तर कुठे औद्योगिक आणि आधुनिक विकासाची ओळख. या विविधतेत संस्कृतला जोडले, तर महाराष्ट्रातील संस्कृत चळवळीला एक अत्यंत व्यापक आणि लोकाभिमुख स्वरूप मिळू शकते.

त्यासाठी एक संकल्पना प्रभावी ठरू शकते—‘माझा जिल्हा – माझा संस्कृत उपक्रम.’

या संकल्पनेत प्रत्येक जिल्ह्याने आपल्या वैशिष्ट्यानुसार एक अभिनव संस्कृत उपक्रम स्वीकारायचा. तो उपक्रम केवळ एकदिवसीय कार्यक्रम न राहता सातत्याने चालणारा असावा.

उदाहरणार्थ, ऐतिहासिक वारसा असलेल्या जिल्ह्यात ‘संस्कृत पर्यटन’ उपक्रम राबविता येईल. शैक्षणिकदृष्ट्या प्रगत जिल्ह्यात ‘संस्कृत संशोधन व डिजिटल प्रयोगशाळा’ उभारता येईल. सांस्कृतिक परंपरा समृद्ध असलेल्या जिल्ह्यात ‘संस्कृत नाट्य व काव्य महोत्सव’ घेता येईल. युवकांचा मोठा सहभाग असलेल्या जिल्ह्यात ‘युवा संस्कृत डिजिटल चॅलेंज’ आयोजित करता येईल.

या संकल्पनेचा केंद्रबिंदू प्रशासन नसून लोकसहभाग असायला हवा.

शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे, शिक्षक, विद्यार्थी, साहित्यिक, कलाकार, स्वयंसेवी संस्था, संस्कृत अभ्यासक, युवक आणि महिला—या सर्वांना या चळवळीत स्थान मिळाले पाहिजे.

विशेषतः महिलांचा आणि युवकांचा सहभाग वाढविणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. संस्कृतच्या कार्यक्रमांचे नेतृत्व केवळ पारंपरिक संस्थांनी न करता युवा स्वयंसेवक, महिला मंडळे आणि विद्यार्थी गटांनीही करावे.

प्रत्येक जिल्ह्यात ‘संस्कृत स्वयंसेवक’ तयार करता येतील. हे स्वयंसेवक संस्कृत संभाषण, डिजिटल सामग्री, कार्यक्रम आयोजन आणि स्थानिक पातळीवरील जनजागृतीमध्ये योगदान देऊ शकतील.

डिजिटल माध्यमांचा वापर करून या सर्व जिल्ह्यांना एकमेकांशी जोडता येईल. एका जिल्ह्यात निर्माण झालेली उत्तम संस्कृत कविता दुसऱ्या जिल्ह्यातील विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचू शकते. एका जिल्ह्यातील अभिनव उपक्रम इतर जिल्ह्यांसाठी आदर्श ठरू शकतो.

यासाठी राज्यस्तरावर एक डिजिटल ‘संस्कृत महाराष्ट्र’ व्यासपीठ निर्माण करता येईल. त्यावर जिल्हानिहाय उपक्रम, सहभागी संस्था, विद्यार्थ्यांच्या निर्मिती, व्हिडिओ, podcasts, लेख, स्पर्धांचे निकाल आणि उत्कृष्ट कार्याची माहिती उपलब्ध करून देता येईल.

या चळवळीचे परिणाम मोजणेही महत्त्वाचे आहे. किती नवीन विद्यार्थी संस्कृत संभाषणात सहभागी झाले? किती नवीन उपक्रम सुरू झाले? किती डिजिटल सामग्री तयार झाली? किती संस्थांनी सहभाग घेतला? किती स्वयंसेवक तयार झाले? अशा निर्देशांकांच्या आधारे जिल्ह्यांच्या कामाचे मूल्यमापन करता येईल.

दरवर्षी उत्कृष्ट कार्य करणाऱ्या जिल्ह्यांचा गौरव करून ‘संस्कृत प्रेरणा जिल्हा’, ‘संस्कृत नवोपक्रम जिल्हा’, ‘संस्कृत युवा जिल्हा’ असे पुरस्कार सुरू करता येतील. स्पर्धा निर्माण झाली की सर्जनशीलता वाढेल आणि सर्जनशीलता वाढली की चळवळ विस्तारेल.

संस्कृतचा प्रसार केवळ आदेशाने किंवा सरकारी कार्यक्रमाने होणार नाही. त्यासाठी मनामनांत सहभागाची भावना निर्माण करावी लागेल.

एक जिल्हा—एक अभिनव उपक्रम.
एक उपक्रम—हजारो सहभागी.
हजारो सहभागी—एक राज्यव्यापी चळवळ.

ही केवळ संस्कृत भाषेची चळवळ नसेल. ती महाराष्ट्राच्या ज्ञानपरंपरेला आधुनिक पिढीशी जोडणारी, लोकसहभागातून संस्कृतीचे पुनर्भान निर्माण करणारी आणि भारतीय ज्ञानपरंपरेला भविष्याच्या दिशेने घेऊन जाणारी चळवळ असेल.

महाराष्ट्राने पुढाकार घेतला, तर संस्कृतच्या पुनरुज्जीवनाची ही वाटचाल देशासाठीही एक आदर्श निर्माण करू शकते.

संस्कृतचे वैभव आपले आहे; पण तिचे भविष्य घडविण्याची जबाबदारीही आपलीच आहे.

-डॉ.मंजूषा कुलकर्णी
साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त ज्येष्ठ लेखिका
संस्कृत विदुषी