कर्नाटकातील मराठेशाहीचा मूर्तिमंत इतिहास: गुत्तीचे महापराक्रमी सरदार मुरारराव घोरपडे!

हैदर-टिपूला धडकी भरवणारा दख्खनचा बुलंद योद्धा आणि त्यांच्या ऐतिहासिक नाण्यांचा रंजक इतिहास! "छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळापासून ते सवाई माधवराव पेशव्यांच्या स्थिरस्थावरापर्यंत, तब्बल पाच दशके दक्षिण हिंदुस्थानात मराठ्यांचा भगवा ध्वज बुलंद ठेवणारे गुत्तीचे एकमेव अधिपती— सरदार मुरारराव घोरपडे!" मराठा साम्राज्याचा इतिहास वाचताना छत्रपती शिवरायांच्या काळातील संताजी घोरपडे यांचे नाव सर्वांनाच परिचित आहे. परंतु, संताजींचे पुतणे आणि दक्षिणेतील मराठा सत्तेचा अभेद्य स्तंभ असलेल्या सरदार मुरारराव घोरपडे (इ.स. १७३० – १७७८) यांचा इतिहास दुर्दैवाने काहीसा दुर्लक्षित राहिला. कर्नाटकातील 'गुत्ती' आणि 'सोंडूर' येथे स्वतंत्र ठाणे उभे करून वीस-पंचवीस लाखांचा प्रदेश काबीज करणारे, स्वतःची सोन्या-चांदीची नाणी (होन व फनम) पाडणारे आणि हैदर अली व इंग्रजांना थरथरायला लावणारे मुरारराव घोरपडे! प्रा. स. मा. गर्गे यांच्या ग्रंथावर आणि 'नाणकशास्त्रातील' (Numismatics) अधिकृत संदर्भांवर आधारित हा ऐतिहासिक जीवनपट सविस्तर वाचा!

१. घोरपडे घराण्याची पार्श्वभूमी आणि गुत्तीची स्थापना सांगली जिल्ह्यातील भाळवणी येथील थोर सरसेनापती संताजी घोरपडे यांचे भाऊ बहिर्जी घोरपडे (हिंदुराव) हे पुढे कर्नाटकातील गजेंद्रगड येथे स्थायिक झाले. छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळात जिंजीच्या मोहिमेत दाखवलेल्या अतुलनीय पराक्रमामुळे बहिर्जींना 'हिंदुराव' ही किताबत मिळाली. बहिर्जींचे पुत्र सिधोजीराव घोरपडे यांनी १७१४ मध्ये सोंडूर जिंकले. १७३० मध्ये सिधोजीरावांचे पुत्र मुरारराव घोरपडे यांनी कारभार हाती घेतला आणि आंध्र प्रदेशातील अनंतपूर जवळील 'गुत्ती' (Gooty) या अजिंक्य किल्ल्याला आपली मुख्य राजधानी बनवले! २. पराक्रमाचा दरारा आणि हैदर-टिपूशी संघर्ष मुरारराव घोरपडे यांच्याकडे अत्यंत शिस्तबद्ध आणि सुसज्ज कवायती पलटणी (Modernized Infantry) होत्या, ज्यामुळे निजाम, अर्काटचा नबाब आणि इंग्रज-फ्रेंच यांना त्यांचा मोठा दरारा होता! त्रिचन्नापल्लीचा विजय (१७४१-४५): अर्काट आणि त्रिचन्नापल्ली (तिरुचिरापल्ली) पर्यंत मुराररावांचा अंमल होता. १७६४ ची अनवडीची लढाई: थोरल्या माधवराव पेशव्यांच्या कर्नाटकातील मोहिमेत मुराररावांनी हैदर अलीविरुद्ध धुमाकूळ घातला. १ डिसेंबर १७६४ रोजी अनवडीच्या घनदाट झाडीत घुसून हैदरच्या सैनिकांची तुफान कापाकापी केली आणि हैदरला पळवून लावले! ३. गुत्तीची दुर्मिळ नाणी: नाणकशास्त्रातील अद्वितीय पुरावा! मराठा इतिहासात छत्रपतींचा अपवाद वगळता स्वतःच्या नावाने किंवा टांकसाळीच्या नावाने नाणी पाडणारे घोरपडे हे अतिशय दुर्मिळ घराणे ठरले! होन आणि फनम: मुराररावांनी गुत्ती, सोंडूर, कोडिकोंडा, कोलार आणि वेंकटगिरी येथून सोन्या-चांदीचे होन आणि फनम पाडले. शाह आलमचे नाणे (१७०९-१०): गुत्ती टांकसाळीतून 'झर्ब गूती' असा उल्लेख असलेला शाह आलमचा पहिला चांदीचा रुपया सिधोजीरावांनी पाडला होता. नागाची आकृती (सुब्बराय): कोडिकोंडा आणि वेंकटगिरी येथील नाण्यांवर 'श्री षण्मुख' असा देवनागरी मजकूर आणि फणीधर नागाची (कार्तिकेयाचे प्रतीक) सुंदर आकृती आढळते! ४. हैदर अलीचा वेढा आणि दुर्दैवी शेवटाची गाथा १७७२ मध्ये थोरल्या माधवराव पेशव्यांच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांचे दक्षिणेकडे दुर्लक्ष झाले. या संधीचा फायदा घेऊन १७७५ मध्ये हैदर अलीने अथांग सैन्यानिशी गुत्ती किल्ल्याला वेढा घातला. ४ महिन्यांची प्रखर झुंज: वृद्ध झालेल्या मुराररावांनी ४ महिने किल्ल्याचा अभेद्य बचाव केला. रसद संपली: किल्ल्यातील अन्न आणि पाण्याचा साठा संपल्यामुळे १७७६ मध्ये त्यांना शरणागती पत्करावी लागली. श्रीरंगपट्टणची कैद: हैदरने मुराररावांना आणि त्यांच्या कुटुंबाला श्रीरंगपट्टणच्या किल्ल्यात कैदेत टाकले. तिथेच इ.स. १७७८ मध्ये या महान योद्ध्याचा अत्यंत दुर्दैवी अंत झाला! सोंडूर संस्थान आणि अमर वारसा पुढे दुसऱ्या आंग्ल-मैसूर युद्धानंतर टिपूचा पराभव झाल्यावर घोरपडे घराण्याने 'सोंडूर संस्थान' पुन्हा उभे केले. हे मराठा संस्थान भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर १९४८ मध्ये भारतीय संघराज्यात विलीन झाले! आपल्या असीम शौर्याने, सुशासनाने आणि नाण्यांच्या माध्यमातून दक्षिण भारतात मराठ्यांचा ठसा उमटवणाऱ्या सरदार मुरारराव घोरपडे यांच्या पावन स्मृतीस कोटी कोटी प्रणाम! - संकलित