विदर्भाचा किल्ला : गाविलगड – इतिहास, शौर्य आणि निसर्गाचा अद्भुत संगम

विदर्भाचा किल्ला: गाविलगड – इतिहास, शौर्य आणि निसर्गाचा अद्भुत संगम

चिखलदरा (अमरावती): सातपुडा पर्वतरांगांमध्ये वसलेला गाविलगड किल्ला हा विदर्भाच्या ऐतिहासिक वैभवाचा जिवंत साक्षीदार आहे. चिखलदऱ्याच्या निसर्गरम्य परिसरात उभा असलेला हा भव्य दुर्ग इतिहास, स्थापत्यकला आणि नैसर्गिक सौंदर्य यांचा अनोखा संगम घडवतो. दरवर्षी हजारो पर्यटक, इतिहासप्रेमी आणि दुर्गभ्रमंती करणारे नागरिक या किल्ल्याला भेट देऊन विदर्भाच्या गौरवशाली वारशाचा अनुभव घेतात.

गाविलगड किल्ल्याचा इतिहास बाराव्या शतकापासून सुरू होतो. पुढे बहमनी, इमादशाही, मुघल, मराठे आणि अखेरीस इंग्रज अशा अनेक राजवटींनी या किल्ल्यावर राज्य केले. इ.स. १८०३ मध्ये दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धादरम्यान झालेल्या निर्णायक लढाईनंतर हा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. या किल्ल्याने अनेक ऐतिहासिक घडामोडींचा साक्षीदार म्हणून विदर्भाच्या इतिहासात अढळ स्थान मिळवले आहे.

किल्ल्याची भक्कम तटबंदी, विशाल दरवाजे, बुरुज, प्राचीन वास्तू आणि विस्तीर्ण परिसर आजही पर्यटकांना आकर्षित करतात. येथून दिसणारे मेळघाटातील दऱ्या-खोऱ्यांचे विहंगम दृश्य मन मोहून टाकते. पावसाळ्यात पसरलेली हिरवाई आणि हिवाळ्यातील आल्हाददायक वातावरणामुळे गाविलगडची सफर अधिक संस्मरणीय ठरते.

पर्यटनाच्या दृष्टीने गाविलगड किल्ला हा विदर्भातील महत्त्वाचा वारसा असून, चिखलदरा आणि मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाला भेट देणारे पर्यटक या किल्ल्यालाही आवर्जून भेट देतात. ऐतिहासिक वारशाचे संवर्धन, स्वच्छता आणि पर्यटन सुविधांचा अधिक विकास झाल्यास गाविलगड किल्ला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पर्यटन नकाशावर अधिक ठळकपणे झळकू शकतो.

विदर्भाचा अभिमान असलेला गाविलगड किल्ला हा केवळ दगडांचा दुर्ग नसून, तो शौर्य, संस्कृती आणि इतिहास दर्शवतो.

भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ

गाविलगड किल्ल्याची भटकंती करण्यासाठी सर्वोत्तम काळ ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यान असतो. या काळात हवामान आल्हाददायक आणि थंडसर राहते, त्यामुळे किल्ल्याचा इतिहास शोधणे आणि तिथले देखणे नजारे अनुभवणे अधिक आनंददायक होते. हिवाळ्यात येथील थंडगार वाऱ्याचा स्पर्श आणि स्वच्छ आकाश किल्ल्याच्या भव्य वास्तुकलेचा आस्वाद घेण्यास परिपूर्ण वातावरण निर्माण करतात.

गाविलगड किल्ल्यावर कसे पोहोचाल?

चिखलदरा, जो ऐतिहासिक गाविलगड किल्ल्याचा भाग आहे, प्रवाशांसाठी उत्तमरीत्या जोडलेला आहे. रस्त्याने प्रवास करायचा असल्यास, महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांमधून अमरावतीपर्यंत नियमित एसटी बस आणि खासगी टॅक्सी उपलब्ध आहेत. अमरावतीपासून सुमारे १०० किमी अंतरावर असलेले चिखलदरा दाट जंगले आणि डोंगरमाथ्यांच्या रम्य वाटेने सहज गाठता येते. रेल्वेने प्रवास करणाऱ्यांसाठी सर्वात जवळचे स्थानक अमरावती आहे. तिथून बस किंवा टॅक्सीने चिखलदऱ्याचा प्रवास करता येतो. हवाई मार्गाने येऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी नागपूरचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ सर्वात सोयीस्कर पर्याय आहे. नागपूरपासून चिखलदरा सुमारे २३० किमी अंतरावर आहे. तिथून प्रवाशांना खासगी टॅक्सी, भाड्याने कार किंवा बसचा पर्याय उपलब्ध असतो.

इतर आकर्षणे

गाविलगड किल्ल्याची सफर ही केवळ ऐतिहासिक भिंतींच्या शोधाने संपत नाही. या परिसरात निसर्गसौंदर्य आणि सांस्कृतिक ठेव्यांनी भरलेली अनेक आकर्षणे आहेत. त्यातील सर्वात मोहक ठिकाण म्हणजे चिखलदरा हिल स्टेशन. महाराष्ट्रातील कॉफी उत्पादन करणाऱ्या भागांपैकी एक असलेल्या या ठिकाणी हिरवाईने नटलेले आहे. इथली शांत तळी, उंच डोंगरमाथ्यावरून दिसणारे थरारक नजारे आणि गारठवणारी हवा मन मोहून टाकते. वन्यजीव प्रेमींना मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचे वेड लागते. घनदाट जंगले, खोल दऱ्या आणि निसर्गाच्या सानिध्यात वसलेले हे अभयारण्य क्षेत्र वाघ, बिबटे, अस्वल आणि असंख्य दुर्मिळ पक्ष्यांचे घर आहे. जंगल सफारी करताना इथल्या वन्यजीवांचे अनोखे दर्शन हा एक अद्वितीय अनुभव ठरतो.

भिमकुंड या पौराणिक स्थळाला भेट दिल्याशिवाय सफर अपूर्णच वाटते. महाभारतातील भीमाशी संबंधित असलेला हा प्राचीन जलस्रोत पवित्र मानला जातो. शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणात वसलेले हे ठिकाण मनाला प्रसन्नता देते.

मुख्तागिरी येथील जैन मंदिरे हा आणखी एक अद्वितीय ठेवा आहे. हिरव्यागार जंगलाच्या कुशीत आणि वाहत्या धबधब्यांच्या सान्निध्यात वसलेली ही ५२ सुंदर कोरीव मंदिरे केवळ जैन श्रद्धेचे प्रतीक नसून स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहेत. इथले निर्मळ वातावरण आणि मंत्रमुग्ध करणारी कलाकुसर प्रत्येक पर्यटकाला भारावून टाकते.

साहसप्रेमी, इतिहासप्रेमी किंवा निसर्गाच्या शांततेचा शोध घेणाऱ्या पर्यटकांसाठी हा संपूर्ण परिसर अपूर्व आनंद देणारा आहे.

-संकलित