श्रावण सोमवार विशेष : श्री क्षेत्र परळी वैजनाथ ज्योतिर्लिंग

परळी वैजनाथ, ता. परळी वैजनाथ, जि. बीड श्रावण महिना म्हणजे भगवान शंकराच्या उपासनेचा, भक्तीचा आणि अध्यात्मिक साधनेचा पवित्र काळ. या महिन्यात देशभरातील शिवमंदिरे भाविकांनी फुलून जातात. महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यात वसलेले श्री क्षेत्र परळी वैजनाथ ज्योतिर्लिंग हे अशाच पवित्र तीर्थक्षेत्रांपैकी एक असून द्वादश ज्योतिर्लिंगांमध्ये त्याला मानाचे स्थान आहे. धार्मिक महत्त्व, प्राचीन इतिहास, हेमाडपंती स्थापत्यकला, समृद्ध परंपरा आणि हरिहर मिलनाची अद्वितीय संकल्पना यांमुळे परळी वैजनाथ हे महाराष्ट्रातील प्रमुख तीर्थक्षेत्र म्हणून ओळखले जाते.

धार्मिक व पौराणिक महत्त्व - हिंदू धर्मपरंपरेनुसार भगवान शिव ज्योतिस्वरूपात ज्या ठिकाणी प्रकट झाले, त्या पवित्र स्थानांना ज्योतिर्लिंग म्हटले जाते. शिवपुराणात वर्णन केलेल्या द्वादश ज्योतिर्लिंगांपैकी परळी वैजनाथ हे एक महत्त्वाचे ज्योतिर्लिंग मानले जाते.

परळी वैजनाथाला वैद्यनाथ असेही संबोधले जाते. या नावामागे अनेक आख्यायिका प्रचलित आहेत. प्राचीन काळी नागनारायण अथवा मेरू पर्वत परिसरात विविध औषधी वनस्पती मोठ्या प्रमाणात आढळत असल्याने या क्षेत्राला वैद्यांचे स्थान मानले जात असे. त्यामुळे भगवान शंकराला येथे वैद्यनाथ अर्थात “वैद्यांचा अधिपती” असे संबोधले जाऊ लागले.

परळी वैजनाथाशी संबंधित सर्वात प्रसिद्ध आख्यायिका लंकाधिपती रावणाशी निगडित आहे. शिवपुराणातील कोटीरुद्र संहितेनुसार रावणाने भगवान शंकराला प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. प्रसन्न झालेल्या महादेवांनी त्याला ज्योतिर्लिंग प्रदान केले आणि ते मार्गात कुठेही जमिनीवर ठेवू नये अशी अट घातली. लंकेकडे जात असताना रावणाला ते एका गोपाळकाच्या स्वाधीन करावे लागले. त्या गोपाळकाने ते भूमीवर ठेवताच ज्योतिर्लिंग तेथेच स्थिर झाले. पुढे हे स्थान वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग म्हणून प्रसिद्ध झाले.

दुसऱ्या आख्यायिकेनुसार समुद्रमंथनातून अमृत आणि धन्वंतरी प्रकट झाल्यानंतर त्यांचे रक्षण करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी त्यांना शिवलिंगात सुरक्षित ठेवले. त्यामुळे या ज्योतिर्लिंगाला अमृतेश्वर आणि धन्वंतरी लिंग असेही संबोधले जाते.

हरिहर मिलनाचे पवित्र स्थान - परळी वैजनाथाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख म्हणजे हे हरिहर मिलनाचे स्थान मानले जाते. येथे भगवान शिव आणि भगवान विष्णू यांच्या उपासना परंपरांचा सुंदर संगम दिसून येतो. वैकुंठ चतुर्दशीच्या दिवशी भगवान वैजनाथाला बेलपत्रासोबत तुळशी अर्पण करण्याची परंपरा आहे. ही परंपरा शैव आणि वैष्णव परंपरांतील समन्वयाचे प्रतीक मानली जाते. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी - परळीचे प्राचीन नाव परयली असल्याचा उल्लेख राष्ट्रकूट राजा गोविंद तृतीय यांच्या मयूरखंडी शिलालेखात आढळतो. इतिहास संशोधकांच्या मते हा परिसर प्राचीन काळापासून शैव परंपरेचे एक महत्त्वाचे केंद्र राहिला आहे.

मंदिराची स्थापना यादवकालीन काळाशी संबंधित मानली जाते. इ.स. ११८६ च्या सुमारास यादव राजवटीत या मंदिराचे बांधकाम झाल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहेत. मंदिराची वास्तुशैली भूमिज किंवा हेमाडपंती स्थापत्यशैली म्हणून ओळखली जाते. दगडांची अचूक जुळवाजुळव, भक्कम रचना आणि कलात्मक कोरीवकाम ही या शैलीची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.

काळाच्या ओघात मंदिराची पडझड झाल्यानंतर पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी शके १७०६ (इ.स. १७८४) मध्ये मंदिराचा भव्य जीर्णोद्धार केला. मंदिराच्या पूर्वेकडील प्रवेशद्वाराजवळील संस्कृत शिलालेखात याची नोंद आजही पाहायला मिळते.

मंदिराची स्थापत्यकला - काळ्या पाषाणांनी बांधलेल्या मजबूत परकोटाच्या आत वैजनाथ मंदिर उभारलेले आहे. मंदिर टेकडीवर वसलेले असून ते सुमारे ७५ ते ८० फूट उंचीवर आहे. मंदिराला पूर्व, उत्तर आणि दक्षिण अशी तीन प्रवेशद्वारे आहेत.

भव्य महाद्वार, प्रशस्त दगडी पायऱ्या, उंच तटबंदी आणि कलात्मक कोरीवकाम यामुळे मंदिराचे वास्तुशिल्प विशेष उठून दिसते. मंदिराची रचना गर्भगृह, अंतराळ, महामंडप आणि सभामंडप अशा भागांमध्ये विभागलेली आहे. सभामंडपात भव्य नंदीमंडप असून त्यामध्ये तीन नंदीमूर्ती आहेत. स्थानिक श्रद्धेनुसार भगवान वैजनाथ दिवसातून तीन वेळा नंदीवर आरूढ होऊन नगरप्रदक्षिणा करतात. मंदिर परिसरात गणेश, वीरभद्र, नागनाथ, काशी विश्वनाथ, सोमनाथ, त्र्यंबकेश्वर आणि घृष्णेश्वर यांसारख्या देवतांची उपमंदिरेही आहेत.

मंदिरातील चांदीने मढवलेले दरवाजे, दगडी कमानी, कोरीव स्तंभ आणि शिल्पकला पाहणाऱ्यांना यादवकालीन स्थापत्यवैभवाची साक्ष देतात. ज्योतिर्लिंगाचे वैशिष्ट्य - मंदिराच्या गर्भगृहात गुळगुळीत काळ्या शाळिग्राम शिळेचे स्वयंभू शिवलिंग आहे. शिवलिंगावर चांदीचे छत्र असून गाभाऱ्यात नंदादीप अखंड प्रज्वलित ठेवले जातात. या ज्योतिर्लिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे भाविकांना शिवलिंगाला स्पर्श करून दर्शन घेण्याची परवानगी आहे. द्वादश ज्योतिर्लिंगांमध्ये ही परंपरा अत्यंत दुर्मिळ मानली जाते. शिवपिंडीच्या वामांगी पार्वतीमातेची काळ्या पाषाणातील सुंदर मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. त्यामुळे येथे शिव-पार्वतीचे एकत्रित दर्शन घडते. धार्मिक उत्सव आणि परंपरा - परळी वैजनाथ मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरे केले जातात. श्रावण महिना - श्रावण महिन्यात दररोज रुद्राभिषेक, महापूजा, शिवलीलामृत पठण आणि विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. श्रावणी सोमवारी निघणारी पालखी आणि शोभायात्रा हजारो भाविकांचे आकर्षण ठरते. महाशिवरात्र - महाशिवरात्र हा येथे साजरा होणारा सर्वात मोठा उत्सव आहे. देशभरातून लाखो भाविक या काळात दर्शनासाठी येतात. विशेष अभिषेक, रात्रभर जागरण, भजन-कीर्तन आणि अखंड ओंकार जपाचे आयोजन केले जाते. इतर उत्सव - वैकुंठ चतुर्दशी, कार्तिक पौर्णिमा, दीपोत्सव, विजयादशमी, दीपावली, मकरसंक्रांत आणि नवरात्रोत्सव हे उत्सवही मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी संपूर्ण मंदिर हजारो दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघते. परिसराचे भौगोलिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व - परळी वैजनाथ हे बालाघाट पर्वतरांगांच्या परिसरात वसलेले असून नागनारायण टेकडीशी या क्षेत्राचा संबंध जोडला जातो. ब्रह्मा, वेणू आणि सरस्वती नद्यांच्या सान्निध्यामुळे या प्रदेशाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. परळी परिसरात अनेक प्राचीन धार्मिक स्थळे आहेत. जिरेवाडी येथील सोमेश्वर मंदिर, अंबाजोगाईचे योगेश्वरी देवी मंदिर आणि औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग ही प्रमुख तीर्थस्थळे परळीच्या आसपास आहेत. भाविकांसाठी सुविधा - देशभरातून येणाऱ्या भाविकांसाठी देवस्थान प्रशासनातर्फे विविध सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. - भक्तनिवास व्यवस्था - अन्नछत्र व प्रसाद व्यवस्था - पिण्याच्या पाण्याची सुविधा - वाहनतळ - लॉकर रूम - सुरक्षा व्यवस्था व सीसीटीव्ही देखरेख - विशेष दर्शन सुविधा

महाशिवरात्र आणि श्रावणी सोमवारच्या काळात भाविकांची मोठी गर्दी होत असल्याने विशेष व्यवस्थाही केली जाते. दळणवळण - परळी वैजनाथ हे रेल्वे आणि रस्ते वाहतुकीद्वारे राज्यातील प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे. - परळी वैजनाथ बसस्थानकापासून मंदिर सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे. - बीड शहरापासून अंतर सुमारे ९३ किमी आहे. - परभणी, लातूर, नांदेड, संभाजीनगर, पुणे आणि मुंबई येथून नियमित बससेवा उपलब्ध आहे. - परळी वैजनाथ हे दक्षिण मध्य रेल्वेवरील महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. - सर्वात जवळचे विमानतळ छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. पर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्व - धार्मिक श्रद्धा, प्राचीन इतिहास, हेमाडपंती स्थापत्यकला, पौराणिक आख्यायिका आणि विविध उत्सव यांमुळे परळी वैजनाथ हे बीड जिल्ह्यातील प्रमुख धार्मिक पर्यटनस्थळ म्हणून ओळखले जाते.

दरवर्षी लाखो भाविक येथे भेट देत असल्यामुळे स्थानिक पर्यटन, निवास व्यवस्था, वाहतूक, व्यापार आणि रोजगार यांना चालना मिळते. त्यामुळे परळी वैजनाथ हे केवळ धार्मिक केंद्र नसून मराठवाड्याच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. उपयुक्त माहिती स्थळ : श्री क्षेत्र परळी वैजनाथ ज्योतिर्लिंग मंदिर तालुका : परळी वैजनाथ जिल्हा : बीड, महाराष्ट्र बसस्थानकापासून अंतर : अंदाजे ३ किमी बीडपासून अंतर : अंदाजे ९३ किमी प्रमुख आकर्षणे : वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग, महाद्वार, नंदीमंडप, हेमाडपंती स्थापत्य, शिलालेख प्रमुख उत्सव : महाशिवरात्र, श्रावण सोमवार, कार्तिक पौर्णिमा, वैकुंठ चतुर्दशी, नवरात्रोत्सव संपर्क : श्री वैजनाथ देवस्थान ट्रस्ट, परळी वैजनाथ दूरध्वनी : ०२४४६-२२२९०९ निष्कर्ष श्रद्धा, इतिहास, स्थापत्यकला आणि अध्यात्म यांचा अद्वितीय संगम अनुभवायचा असेल, तर श्री क्षेत्र परळी वैजनाथ ज्योतिर्लिंग हे प्रत्येक शिवभक्तासाठी एकदा तरी भेट द्यावे असे पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. यादवकालीन वैभव, पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकरांचा जीर्णोद्धार, हरिहर मिलनाची परंपरा आणि आजही अखंड सुरू असलेली भक्ती यांमुळे परळी वैजनाथ हे महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशातील एक अमूल्य रत्न ठरते. हर हर महादेव!

-संकलित