नांदगाव खंडेश्वरचे प्राचीन हेमाडपंथी महादेव मंदिर : इतिहास, श्रद्धा आणि स्थापत्यकलेचा अद्भुत संगम.

अमरावती जिल्ह्यातील नांदगाव खंडेश्वर हे धार्मिक आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेले गाव म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथील हे सुमारे साडेसातशे वर्षे जुने प्राचीन शिवालय असून, विदर्भातील महत्त्वाच्या ऐतिहासिक मंदिरांपैकी एक मानले जाते. मंदिराच्या दगडी बांधकामातील कलाकुसर, प्राचीन शिल्पे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तुरचना भाविकांसह इतिहास व स्थापत्यकलेच्या अभ्यासकांचेही लक्ष वेधून घेते.

यादवकालीन वास्तुकलेचा वारसा: - मंदिराचा संबंध यादवकालीन स्थापत्यपरंपरेशी जोडला जातो. शके ११७७, अर्थात इ.स. १२५४-५५च्या आसपास मंदिराची उभारणी झाल्याचे विविध ऐतिहासिक संदर्भांत नमूद आहे. मंदिरावरील देवनागरी शिलालेखात रामदेवरायाच्या काळातील प्रधान हेमाद्रीपंत यांच्या संदर्भाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे मंदिराला हेमाडपंथी वास्तुशैलीचा उत्कृष्ट नमुना म्हणून ओळखले जाते. मात्र ‘हेमाडपंथी’ या संज्ञेबाबत इतिहासकारांमध्ये काही मतभेद असून, यादवकालीन वास्तुशैली असे संबोधणे अधिक अचूक असल्याचे महाराष्ट्र विश्वकोशात नमूद आहे.

काळ्या पाषाणातील अप्रतिम शिल्पकला - मंदिराचे प्रमुख बांधकाम काळ्या पाषाणात करण्यात आले असून, भिंती, खांब आणि प्रवेशभागावर रेखीव कोरीवकाम दिसून येते. मंदिरात तीन गाभारे असून ते एका सभामंडपाशी जोडलेले आहेत. मुख्य गाभाऱ्यात प्राचीन शिवलिंग आहे. उत्तरेकडील गाभाऱ्यात शिव-पार्वतीची मूर्ती, तर पश्चिमेकडील गाभाऱ्यात भगवान नृसिंहाने हिरण्यकश्यपूचा वध केल्याचे शिल्प पाहायला मिळते. या शिल्पांमधून तत्कालीन शिल्पकारांचे कौशल्य आणि धार्मिक कल्पनांचे सुंदर दर्शन घडते.

‘खंडेश्वर’ नावामागची आख्यायिका - स्थानिक श्रद्धेनुसार कौंडिण्य मुनींच्या शिष्यपरंपरेतील ‘खंड्या’ नावाच्या शिष्याने येथे साधना करून शिवलिंगाची स्थापना केली. त्यावरून या देवाचे नाव ‘खंडेश्वर’ पडले आणि या देवस्थानामुळे गावाला ‘नांदगाव खंडेश्वर’ अशी ओळख प्राप्त झाली, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र: - महाशिवरात्री, श्रावणातील सोमवार आणि इतर शिवपर्वांमध्ये येथे मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी येतात. अभिषेक, आरती, हरिपाठ, कीर्तन आणि विविध धार्मिक कार्यक्रमांमुळे मंदिर परिसर भक्तिमय वातावरणाने भारून जातो. २०२६च्या महाशिवरात्रीलाही मंदिरात विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते.

पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्व: - निसर्गरम्य परिसरात वसलेले हे मंदिर धार्मिक पर्यटनासोबतच इतिहास, पुरातत्त्व आणि स्थापत्यकलेची आवड असणाऱ्या पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे ठिकाण आहे. अमरावती-यवतमाळ मार्गावर अमरावतीपासून सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर नांदगाव खंडेश्वर आहे. त्यामुळे अमरावती परिसरातील धार्मिक व ऐतिहासिक पर्यटनाच्या साखळीत या मंदिराचा समावेश करता येऊ शकतो.

संकलित -