निर्जला एकादशी : सर्व एकादशींचे पुण्य एकत्रितपणे देणारे पवित्र व्रत

निर्जला एकादशीचे महत्त्व

दि. २५ जून २०२६ ला येणाऱ्या निर्जला एकादशीला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आहे. ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीला येणाऱ्या या व्रताचा उल्लेख पद्म पुराण, भविष्योत्तर पुराण तसेच महाभारत मध्ये आढळतो. धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी श्रद्धापूर्वक उपवास व भगवान विष्णूंची उपासना केल्यास वर्षभरातील सर्व एकादशींचे पुण्य प्राप्त होते.

निर्जला एकादशीला "भीमसेनी एकादशी" असेही म्हटले जाते. पौराणिक कथेनुसार, महाभारतातील भीमाला प्रत्येक एकादशीचे व्रत करणे शक्य नव्हते. त्यावेळी महर्षी व्यासांनी त्याला केवळ निर्जला एकादशीचे व्रत करण्यास सांगितले. या एका व्रतामुळे सर्व एकादशींचे पुण्य प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे या एकादशीला 'भीमसेनी एकादशी' असेही म्हटले जाते.

‘निर्जला’ म्हणजे पाण्याचाही त्याग करून केलेला उपवास. या दिवशी अनेक भाविक सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवशी द्वादशीच्या पारणापर्यंत अन्न आणि पाणी न घेता उपवास करतात. मात्र धर्मशास्त्रांमध्ये भक्ती आणि श्रद्धेला अधिक महत्त्व देण्यात आले असून, आरोग्याच्या अडचणी असलेल्या व्यक्तींनी आपल्या क्षमतेनुसार व्रत करावे, असेही सांगितले आहे. या दिवशी भगवान विष्णूंची विशेष पूजा केली जाते. मंदिरांमध्ये अभिषेक, विष्णू सहस्रनाम पठण, भजन-कीर्तन, हरिनाम संकीर्तन आणि सामूहिक प्रार्थनांचे आयोजन केले जाते. अनेक ठिकाणी भाविक दिवसभर उपवास करून सायंकाळी आरती आणि नामस्मरणात सहभागी होतात. "निर्जला एकादशी केल्यास सर्व एकादशींचे पुण्य मिळते" ही मान्यता विशेषतः भविष्योत्तर पुराण आणि पद्म पुराण मध्ये उल्लेखित असल्याचे मानले जाते. निर्जला एकादशी हा केवळ उपवासाचा दिवस नसून आत्मसंयम, भक्ती, दान, सेवा आणि सदाचार यांचे पालन करण्याचा संदेश देणारा पवित्र दिवस आहे. या दिवशी पिण्याचे पाणी, अन्न, फळे, वस्त्रे, छत्री, पंखे आदींचे दान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. गरजूंना मदत करणे आणि मानवसेवा करणे, हाच या व्रताचा खरा उद्देश असल्याचे धर्मग्रंथांमध्ये सांगितले आहे.

श्रद्धा, संयम आणि सेवाभाव यांचा सुंदर संगम घडवून आणणारी निर्जला एकादशी भारतीय संस्कृतीतील अध्यात्म, मानवता आणि परोपकाराची परंपरा जपणारे एक पवित्र व्रत म्हणून आजही मोठ्या भक्तिभावाने पाळले जाते.

धार्मिक महत्त्व

धर्मग्रंथांनुसार, निर्जला एकादशीचे व्रत पापांचे क्षालन करणारे, मनाला पवित्र करणारे आणि आध्यात्मिक उन्नतीसाठी उपयुक्त मानले जाते. या दिवशी केलेले भगवान विष्णूचे पूजन, जप, ध्यान आणि दान विशेष पुण्यप्रद मानले जाते. मोक्षप्राप्तीची इच्छा असलेले अनेक भाविक श्रद्धेने हे व्रत पाळतात. -संकलित