पृथ्वी पुन्हा एकदा हिरवीगार आणि समृद्ध करण्याची प्रतिज्ञा करू या!

जैवविविधता अर्थात बायोडायव्हर्सिटी ही पृथ्वीवरील अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आहे. जैवविविधतेचे महत्त्व लक्षात येण्यासाठी २२ मे रोजी जागतिक जैवविविधता दिवस साजरा केला जातो. जगभरात तंत्रज्ञानाचा डंका वाजत असताना दुसरीकडे निसर्गाने आपल्याला बहाल केलेल्या अथांग जीवसृष्टीचे कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करण्याचा आणि तिच्या संरक्षणाचा संकल्प करण्याचा हा दिवस आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आपल्या अवतीभवती असणारे पशू-पक्षी, कीटक, वनस्पती, सूक्ष्मजीव आणि आपण स्वतः मानव, अशा सगळ्यांनी मिळून विणलेले निसर्गाचे सुंदर जाळे म्हणजे जैवविविधता होय. आज विकासाच्या नावाखाली आपण हे जाळे स्वतःच तोडून टाकत आहोत का, याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे.

पृथ्वीचे फुफ्फुस आणि आपले अन्नछत्र

निसर्गाचे चक्र एखाद्या साखळीसारखे चालते. यातला एक दुवा निखळला, तरी संपूर्ण व्यवस्था कोलमडून पडते. आज आपण जे अन्न खातो, जो ऑक्सिजन श्वासोच्छ्वासासाठी घेतो, ते सर्व या जैवविविधतेमुळेच शक्य आहे.

शेती आणि कीटक : आज जगात उत्पादित होणाऱ्या पिकांपैकी जवळपास ७० ते ८० टक्के पिकांचे परागीकरण मधमाश्या, फुलपाखरे आणि पक्ष्यांमुळे होते. हे कीटक नष्ट झाले, तर जगात अन्नाचा भीषण तुटवडा निर्माण होईल.

औषधांचा खजिना : आपण घेत असलेल्या औषधांपैकी ५० टक्क्यांहून अधिक औषधांचे मूळ जंगलातील वनस्पतींमध्ये आहे. कर्करोगासारख्या आजारांवरील अनेक औषधे वनस्पतींमधून शोधली गेली आहेत.

हवामान : जंगले आणि समुद्र पृथ्वीवरील अतिरिक्त कार्बन शोषून घेतात आणि पृथ्वीवरील तापमान संतुलित ठेवतात.

विकासाच्या आंधळ्या शर्यतीत निसर्ग धोक्यात

संयुक्त राष्ट्रांच्या एका अहवालानुसार, पृथ्वीवरील लाखो प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. मानवाच्या हव्यासापोटी दर वर्षी लाखो हेक्टर जंगले नष्ट केली जात आहेत.

काँक्रीटची जंगले आणि अधिवास नष्ट : रस्ते, धरणे आणि शहरांच्या विस्तारामुळे वन्यजीवांचे नैसर्गिक घर हिरावले गेले आहे. यामुळेच आज बिबट्या, हत्ती किंवा इतर वन्यप्राणी मानवी वस्त्यांमध्ये घुसल्याच्या बातम्या आपण रोज वृत्तपत्रात वाचतो. ते त्यांचे आक्रमण नसून, आपले त्यांच्या घरावर झालेले अतिक्रमण आहे.

प्रदूषणाचा विळखा : नद्यांमध्ये सोडले जाणारे रासायनिक सांडपाणी आणि समुद्रात साचणारा प्लास्टिकचा कचरा यामुळे लाखो जलचर गुदमरून मरत आहेत.

हवामानबदलाचा फटका : अवकाळी पाऊस, कडक उन्हाळा, वारंवार येणारी चक्रीवादळे हे सगळे निसर्गाच्या बिघडलेल्या संतुलनाचे संकेत आहेत.

तसे पाहायला गेले, तर निसर्गाला मानवाची अजिबात गरज नाही; पण मानवाला पावलोपावली निसर्गाची गरज आहे. निसर्ग मानवाशिवाय बहरू शकतो; पण मानव निसर्गाशिवाय एक क्षणही जगू शकत नाही, ही बाब लक्षात घ्यायला हवी. म्हणूनच, जागतिक जैवविविधता दिवस हा केवळ शासकीय कार्यक्रमापुरता किंवा भाषणांपुरता मर्यादित राहू नये. प्रत्येक नागरिकाने ते गांभीर्याने घेणे गरजेचे आहे. आपण खालील छोटे बदल करू शकतो -

स्थानिक झाडांची लागवड : आपल्या परिसरात विदेशी किंवा शोभेची झाडे लावण्याऐवजी वड, पिंपळ, कडुनिंब, पेरू, जांभूळ अशी स्थानिक झाडे लावावीत, जेणेकरून पक्षी आणि कीटकांना अन्न व आश्रय मिळेल.

पाणवठे तयार करणे : उन्हाळ्याच्या दिवसात आपल्या गच्चीवर किंवा बागेत पक्ष्यांसाठी पाण्याचे भांडे ठेवा.

प्लास्टिकला नकार : प्लास्टिकचा वापर पूर्णपणे बंद करा. कारण हे प्लास्टिक शेकडो वर्षे जमिनीत आणि पाण्यात राहून सजीवांचा जीव घेते.

कमी कचरा, जास्त पुनर्वापर : निसर्गातील साधनसंपत्तीचा वापर जपून करा.

जैवविविधतेचे रक्षण करणे म्हणजे केवळ वाघ, सिंह किंवा जंगले वाचवणे नव्हे, तर ते स्वतःचे आणि आपल्या येणाऱ्या पिढीचे भविष्य सुरक्षित करणे आहे. जैवविविधता दिनाचा संदेश हाच आहे, की आपण निसर्गाचे मालक नाही तर त्याचा केवळ एक छोटासा भाग आहोत. चला, या पृथ्वीला पुन्हा एकदा हिरवीगार, समृद्ध आणि सर्व सजीवांसाठी राहण्यायोग्य बनवण्याची प्रतिज्ञा करू या!