लोणावळ्याजवळील कार्ले-भाजे लेणी

लेणी म्हणजे चित्रकला, स्थापत्यकला आणि संस्कृतीचा अनोखा संगम असतो. त्यातील एक म्हणजे कार्ले-भाजे लेणी. कार्ला आणि भाजे लेणी महाराष्ट्रातील लोणावळ्याजवळील प्राचीन बौद्ध रॉक-कट गुंफा आहेत. त्यात भव्य चैत्यगृह, विहार आणि अप्रतिम शिल्पकला आहे. ती इ. स. पू. दुसऱ्या शतकापासून ते इ. स. पाचव्या शतकादरम्यान विकसित झाली. ही ठिकाणे ऐतिहासिक व्यापारी मार्गावर असल्यामुळे महत्त्वाची ठरतात. कार्ला लेणी वलुरक म्हणून ओळखली जात होती आणि मोठ्या चैत्यगृहासाठी प्रसिद्ध आहे. भाजे लेणी कार्ल्याच्या दक्षिणेस आहेत आणि शांत वातावरणात उत्कृष्ट कोरीवकाम (जसे की तबला वाजवणारी स्त्री) यासाठी ओळखली जातात. 

कार्ला लेणी

कार्ला लेणी लोणावळ्याजवळील मळवलीजवळ आहेत. १६ लेण्यांचा समूह. त्यात एक मोठे चैत्यगृह आहे. हेच या लेण्यांचे विशेष आकर्षण आहे. हे भारतातील सर्वांत मोठे आणि उत्तम जतन केलेले रॉक-कट चैत्यगृह आहे. या लेण्यांमध्ये घोडेस्वार, हत्ती आणि स्त्री-पुरुष यांच्या मूर्ती आणि चित्रे आढळतात. ही लेणी प्राचीन वलुरक नावाने ओळखली जात होती आणि ही बौद्ध महासांघिक पंथाशी संबंधित होती. 

भाजे लेणी 

कार्ला लेण्यांपासून सुमारे आठ किलोमीटर दक्षिणेला ही लेणी आहेत. कार्लापेक्षा शांत, पण उत्तम कोरीवकाम यासाठी प्रसिद्ध आहेत. कार्ला आणि भाजे लेणी महाराष्ट्रातील प्राचीन बौद्ध स्थापत्य आणि कला यांचे उत्कृष्ट नमुने आहेत. ते पर्यटकांना इतिहासाची आणि निसर्गाची अनुभूती देतात. 

(संकलित)