नवरात्रोत्सव विशेष : मराठवाड्याचे भूषण श्री योगेश्वरी माता! कोकणवासीयांची कुलस्वामिनी, श्रद्धा आणि परंपरेचा अनोखा संगम

अंबाजोगाईच्या पवित्र भूमीत विराजमान आदिशक्तीचे श्रद्धास्थान; प्राचीन मंदिराचा वारसा, पौराणिक आख्यायिका आणि कुलदैवताच्या दर्शनासाठी महाराष्ट्रभरातून येतात भाविक

शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या मंगलमय पर्वाला सुरुवात झाली असून, सर्वत्र आदिशक्तीच्या उपासनेचा आणि भक्तीचा जागर सुरू आहे. या भक्तिमय वातावरणात बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई येथील श्री योगेश्वरी मातेच्या मंदिराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मराठवाड्याच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक असलेले हे मंदिर विशेषतः कोकणातील अनेक कुटुंबांची कुलस्वामिनी म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे मुंबई, पुणे, ठाणे, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि गोवा यांसह महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून भाविक देवीच्या दर्शनासाठी अंबाजोगाई येथे येतात.

श्रद्धा, इतिहास, स्थापत्यकला आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली कुलदैवताची परंपरा यांचा सुंदर संगम म्हणजे श्री योगेश्वरी माता मंदिर होय. नवरात्रोत्सवाच्या काळात देवीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांमुळे अंबानगरीत भक्तिमय वातावरण निर्माण होते. अंबानगरीचे भूषण – श्री योगेश्वरी माता

महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागातील बीड जिल्ह्यात वसलेले अंबाजोगाई हे ऐतिहासिक, धार्मिक, साहित्यिक आणि सांस्कृतिक परंपरेने समृद्ध शहर आहे. मराठी साहित्याच्या प्रारंभीच्या काळातील महत्त्वाचे कवी मुकुंदराज आणि संतकवी दासोपंत यांच्या कार्यामुळे या नगरीला साहित्यिक क्षेत्रातही विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.

या नगरीच्या धार्मिक ओळखीचा केंद्रबिंदू म्हणजे श्री योगेश्वरी देवीचे मंदिर. अनेक पिढ्यांपासून या मंदिराशी भाविकांची श्रद्धा जोडलेली आहे. देवीचे दर्शन, धार्मिक विधी आणि वार्षिक उत्सव यांमुळे अंबाजोगाईला महत्त्वाच्या तीर्थक्षेत्राचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. योगेश्वरी मातेचे स्थान केवळ धार्मिक दृष्टीनेच नव्हे, तर स्थानिक संस्कृती, लोकपरंपरा आणि कौटुंबिक श्रद्धेच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. योगेश्वरी नावामागील आध्यात्मिक अर्थ ‘योगेश्वरी’ या नावाची व्युत्पत्ती सामान्यतः ‘योग’ आणि ‘ईश्वरी’ या शब्दांशी जोडली जाती. योगशक्तीची अधिष्ठात्री किंवा योगावर अधिराज्य असलेली देवी, असा या नावाचा भावार्थ सांगितला जातो.

हिंदू धार्मिक परंपरेत योगेश्वरी मातेची आदिशक्तीचे एक रूप म्हणून उपासना केली जाते. अनेक भाविक तिला दुर्गा, पार्वती आणि जगदंबेच्या स्वरूपात पाहतात. जीवनातील संकटांवर मात करण्याचे सामर्थ्य, मनःशांती आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी भक्त देवीच्या चरणी प्रार्थना करतात. देवीच्या उपासनेतून मानसिक बळ, सकारात्मकता आणि संकटांना सामोरे जाण्याची प्रेरणा मिळते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. परळी वैजनाथाशी जोडलेली पौराणिक आख्यायिका

अंबाजोगाईच्या योगेश्वरी मातेविषयी प्रचलित असलेल्या आख्यायिकांमध्ये भगवान वैद्यनाथ यांच्याशी संबंधित विवाहकथा विशेष प्रसिद्ध आहे.

* विवाहाची आख्यायिका: लोकश्रद्धेनुसार, योगेश्वरी देवीचा विवाह परळी येथील भगवान वैद्यनाथ यांच्याशी ठरला होता. विवाहासाठी वरात अंबाजोगाईकडे आली; मात्र विवाहाचा मुहूर्त टळल्यामुळे विवाह होऊ शकला नाही आणि देवी अंबाजोगाई येथेच स्थिरावली, अशी कथा सांगितली जाते. या आख्यायिकेमुळे अंबाजोगाई आणि परळी वैजनाथ या दोन धार्मिक स्थळांमधील संबंध भक्तांच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचे ठरतात.

* दंतासुर वध: दंतासुराच्या वधाची कथाही देवीच्या माहात्म्याशी जोडली जाते. या लोककथेनुसार, देवीने भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी दैत्याचा वध केला. या आख्यायिका धार्मिक परंपरेचा भाग म्हणून पिढ्यान्‌पिढ्या सांगितल्या जातात, ज्यातून देवीचे रक्षणकर्ती आणि संकटमोचिनी स्वरूप अधोरेखित होते. मंदिराचा इतिहास आणि स्थापत्यवैभव

श्री योगेश्वरी देवीचे मंदिर धार्मिक महत्त्वाबरोबरच वास्तुकला आणि शिल्पकलेसाठीही ओळखले जाते.

* स्थापत्यशैली: मंदिराच्या वास्तुरचनेत हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीशी साधर्म्य दर्शवणारी वैशिष्ट्ये आढळतात. मंदिराची तटबंदी, प्रवेशद्वारे, नक्षीदार स्तंभ, मंडप आणि देवतांची शिल्पे यांतून प्राचीन मंदिर स्थापत्याची उत्तम उदाहरणे दिसून येतात.

* गर्भगृह व परिसर: गर्भगृहातील मखरात विराजमान असलेला देवीचा ‘तांदळा’ हे मंदिराचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. त्यावरील चांदीची सजावट आणि देवीचे आकर्षक अलंकार भाविकांचे लक्ष वेधून घेतात. तसेच मंदिराच्या परिसरातील सर्वेश्वर तीर्थकुंड, यज्ञमंडप, दीपमाळा आणि नगारखाना या क्षेत्राच्या समृद्ध परंपरेची साक्ष देतात. कोकणवासीयांची कुलस्वामिनी

श्री योगेश्वरी माता ही विशेषतः कोकणातील अनेक कुटुंबांची कुलस्वामिनी म्हणून प्रसिद्ध आहे. कोकणातील आपल्या मूळ गावापासून दूर मुंबई, पुणे, ठाणे किंवा इतर शहरांत स्थायिक झालेली अनेक कुटुंबे या परंपरेशी अत्यंत श्रद्धापूर्वक जोडलेली आहेत.

चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण आणि कर्‍हाडे ब्राह्मण समाजातील अनेक कुटुंबांमध्ये योगेश्वरी मातेचे कुलदैवत म्हणून विशेष स्थान आहे. याशिवाय इतर समाजांतील काही कुटुंबेही देवीची कुलदेवता म्हणून उपासना करतात. विवाह, मुंज, गृहप्रवेश आणि इतर शुभकार्यांच्या वेळी देवीचे स्मरण करण्याची परंपरा या कुटुंबांमध्ये आवर्जून पाळली जाते. परडी आणि पोत : उपासनेतील वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा

योगेश्वरी देवीच्या उपासनेशी संबंधित ‘परडी’ आणि ‘पोत’ यांना विशेष धार्मिक महत्त्व आहे.

* आराधी परंपरेत या वस्तूंना भक्तीचे, व्रताचे आणि देवीच्या सेवेचे प्रतीक मानले जाते.

* देवीच्या भक्तीचे व्रत स्वीकारणारे भाविक परडी आणि पोत यांना अत्यंत श्रद्धेने जपतात. या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकपरंपरेमुळे योगेश्वरी मातेच्या उपासनेला एक वेगळे सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

नवरात्रोत्सवात भक्तीचा जागर शारदीय नवरात्र हा योगेश्वरी मंदिरातील सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा उत्सव आहे. या काळात मंदिरामध्ये विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते:

* विशेष पूजा व विधी: नवरात्राच्या दिवसांत देवीची विशेष पूजा, अभिषेक, महाआरती केली जाते. अष्टमी, नवमी आणि विजयादशमी या दिवसांना विशेष महत्त्व असते.

* पालखी सोहळा: विजयादशमीच्या दिवशी देवीच्या पालखीची भव्य मिरवणूक काढण्याची परंपरा आहे.

* उत्साह: नवरात्रोत्सवात देवीच्या दर्शनासाठी राज्यभरातून लांबून भाविक येतात. उपवास, जप, आरती आणि देवीच्या जयघोषाने संपूर्ण अंबाजोगाई नगरी भक्तिमय आणि चैतन्यमय होऊन जाते. अंबाजोगाईला कसे जाल?

* रस्त्याने: बीड, परळी वैजनाथ आणि लातूर येथून एसटी बस तसेच खासगी वाहनांची उत्तम सोय उपलब्ध आहे.

* रेल्वेने: परळी वैजनाथ हे जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक असून, तेथून अंबाजोगाई अवघ्या २५ किलोमीटर अंतरावर आहे.

* विमानाने: लातूर विमानतळ सुमारे ५३ किलोमीटर, तर छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ सुमारे २२० ते २३० किलोमीटर अंतरावर आहे. पुढील प्रवास रस्त्याने करता येतो.

* निवास: अंबाजोगाई शहरात भाविकांसाठी हॉटेल्स, लॉज आणि विश्रामगृहांची योग्य सोय उपलब्ध आहे. नवरात्रोत्सवातील गर्दी लक्षात घेता निवासस्थानाची आगाऊ नोंदणी करणे सोयीचे ठरेल.

नवरात्रोत्सवाच्या मंगलपर्वावर मातेच्या चरणी प्रार्थना शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या या पवित्र पर्वावर श्री योगेश्वरी मातेच्या चरणी नतमस्तक होऊन सर्वांच्या सुख, शांती, आरोग्य आणि समृद्धीसाठी प्रार्थना करूया. समाजात बंधुभाव, सद्भावना आणि एकोपा वाढावा, प्रत्येकाला संकटांचा सामना करण्याचे मानसिक बळ लाभावे आणि आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरांचे जतन व्हावे, हीच मातेच्या चरणी प्रार्थना!

अंबाजोगाईची श्री योगेश्वरी माता ही महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील श्रद्धेचे एक अखंड तेवत असलेले दीपस्तंभ आहे. कोकणवासीयांसह महाराष्ट्रातील तमाम भाविकांच्या मनात अढळ स्थान असलेल्या श्री योगेश्वरी मातेच्या चरणी मानाचा मुजरा!

॥ उदे गं अंबे उदे! जय श्री योगेश्वरी माता! ॥

-संकलित