इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणारे प्राचीन शहर – कालंका माता मंदिर, बार्शीटाकळी, अकोला

विदर्भाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशात बार्शीटाकळी या शहराचे स्थान महत्त्वाचे आहे. प्राचीन काळात या शहराला ‘टंकावती’ या नावाने ओळखले जात असल्याचे सांगितले जाते. सातवाहन काळापासून, साधारण इसवी सनाच्या चौथ्या शतकापासून येथे मानवी वस्ती असल्याचे मानले जाते. त्या काळात हे शहर व्यापाराच्या दृष्टीने महत्त्वाचे केंद्र होते आणि येथे मोठी बाजारपेठ अस्तित्वात होती, अशी माहिती प्रचलित आहे.

आजही शहरातील विविध भागांत प्राचीन वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात. पूर्वी येथे किल्ला असल्याचे सांगितले जाते. शहरात अनेक ठिकाणी भुयारे आणि तळघरे आढळतात. प्रत्येक गल्लीत दोन ते तीन तळघरे असल्याचीही स्थानिक माहिती आहे. या वैशिष्ट्यामुळे बार्शीटाकळीला ‘भुयारी शहर’ म्हणूनही संबोधले जाते.

बार्शीटाकळी या नावाच्या उत्पत्तीविषयी विविध मते आहेत. टंकावती या प्राचीन नावाचे पुढे ‘टाकळी’ असे रूपांतर झाले आणि गावाला पूर्वी बारा वेशी असल्यामुळे ‘बार्शी’ हा शब्द जोडला गेला, अशी एक मान्यता प्रचलित आहे. येथील कालंका माता मंदिरातील शिलालेखात भिल्लम, हेमाद्री आणि मालुगी यांसारख्या यादवकालीन व्यक्तींच्या नावांचा तसेच ‘टेकल्ली’ या नावाचा उल्लेख असल्याचे सांगितले जाते.

या ऐतिहासिक संदर्भांमुळे बार्शीटाकळीच्या प्राचीन इतिहासाचे महत्त्व अधोरेखित होते. हिंदू, जैन आणि मुस्लिम धर्मांशी संबंधित धार्मिक स्थळे येथे आढळत असल्याने या शहराला विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचा समृद्ध वारसा लाभला आहे.

प्राचीन मूर्तिकलेचा उत्कृष्ट नमुना – कालंका माता मंदिर बार्शीटाकळी शहरातील कालंका माता मंदिर हे प्राचीन स्थापत्यकला आणि शिल्पकलेचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण नमुना आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर चारही बाजूंनी कोरलेल्या देवदेवतांच्या मूर्ती, विविध शिल्पे आणि दगडांवरील आकर्षक नक्षीकाम पाहायला मिळते. मंदिराच्या बांधकामातील कलात्मकता आणि शिल्पांची समृद्धी यांमुळे हे स्थळ इतिहासप्रेमी, पर्यटक आणि संशोधकांसाठी विशेष आकर्षण ठरते. मंदिराच्या स्थापत्यशैलीवरून त्याची निर्मिती बाराव्या किंवा तेराव्या शतकात झाली असावी, असा अंदाज व्यक्त केला जातो.

पूर्वीच्या काळातील आक्रमणांमुळे मंदिराचे नुकसान झाल्याचे सांगितले जाते. आजही मंदिराच्या दगडांवरील झीज आणि काही शिल्पांची झालेली पडझड त्याच्या दीर्घ इतिहासाची साक्ष देतात.

मंदिराच्या बाह्य भागावर विविध देवदेवतांच्या प्रतिमांसोबतच अन्य कलात्मक शिल्पे कोरलेली आहेत. त्यामध्ये कामशिल्पांचाही समावेश आहे. अशा प्रकारची शिल्पसमृद्धी महाराष्ट्रातील मार्कंडा मंदिर आणि मध्य प्रदेशातील खजुराहो मंदिरसमूहातही पाहायला मिळते. विदर्भातील लोणार येथील प्रसिद्ध दैत्यसूदन मंदिरसुद्धा आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तिकलेसाठी प्रसिद्ध आहे.

कालंका माता मंदिराला सध्या कळस नाही. मंदिराच्या आतील भागात चार प्रमुख खांब असून, त्यांवर विविध कलात्मक आकृत्या कोरलेल्या आहेत. या खांबांवर यक्षांच्या प्रतिमा दिसतात. जणू काही हे यक्ष आपल्या खांद्यावर मंदिराचा भार पेलत असल्याचे भासते.

तत्कालीन शिल्पकारांची कल्पकता, कलात्मक दृष्टी आणि दगडांवर काम करण्याचे कौशल्य या शिल्पांमधून स्पष्टपणे जाणवते.

मंदिराच्या विविध भागांत नागांच्या आकृत्याही कोरलेल्या आहेत. या शिल्पांच्या आधारे मंदिराच्या निर्मितीत नागवंशीय कारागिरांचा सहभाग असावा, अशी एक मान्यता व्यक्त केली जाते. मात्र, या संदर्भातील ऐतिहासिक पुराव्यांचा स्वतंत्र अभ्यास होणे आवश्यक आहे.

मंदिरातील देवीचे स्वरूप आणि शिवलिंगाचे गूढ- कालंका माता मंदिरात देवीची प्रतिष्ठापना नेमकी कधी झाली आणि तिचे मूळ स्वरूप कसे होते, याविषयी ठोस ऐतिहासिक माहिती उपलब्ध नाही. सध्या मंदिराच्या गाभाऱ्यात शेंदूर लावलेले दोन उभे दगड देवीच्या स्वरूपात पूजले जातात. त्यांना मुकुट आणि लाल वस्त्रे परिधान केलेली आहेत.

मंदिराचे प्राचीन स्थापत्य आणि सध्याचे देवीस्वरूप यांच्यात काहीसा फरक जाणवतो. त्यामुळे सध्याची देवप्रतिष्ठा ही मंदिराच्या मूळ स्थापनेनंतरच्या काळात झाली असावी, असा अंदाज व्यक्त केला जातो.

मंदिराच्या रचनेतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे मूर्तीवर सूर्यप्रकाश पडण्यासाठी दोन छिद्रे असल्याचे सांगितले जाते. पहाटे या छिद्रांमधून सूर्यकिरणे आत येऊन मूर्तीवर पडतात, अशी स्थानिक माहिती आहे. मंदिराच्या स्थापत्यरचनेतील या वैशिष्ट्यामुळे भाविकांसोबतच अभ्यासकांनाही या स्थळाबद्दल उत्सुकता वाटते.

मंदिराच्या मूळ धार्मिक स्वरूपाविषयी अभ्यासकांमध्ये वेगवेगळी मते आहेत. काहींच्या मते हे मंदिर मूळतः शिवमंदिर असावे, तर काही अभ्यासक ते विष्णुमंदिर असल्याची शक्यता व्यक्त करतात.

मंदिराच्या गाभाऱ्यातील शिवलिंग आणि समोरील नंदी यांमुळे हे शिवालय असावे, असे मत मांडले जाते. दुसरीकडे, मंदिरातील स्तंभांवर आढळणाऱ्या वैष्णव शिल्पांच्या आधारे हे मंदिर विष्णूला समर्पित असावे, अशीही शक्यता व्यक्त केली जाते. या मतभेदांमुळे मंदिराच्या मूळ स्वरूपाचा अभ्यास करण्यासाठी पुरातत्त्वीय संशोधनाचे महत्त्व वाढते.

या मंदिरात पूर्वी कल्कीची मूर्ती होती आणि ती १९०४ मध्ये इंग्रज अधिकाऱ्यांनी दिल्लीला नेली, अशी माहिती काही स्थानिकांकडून सांगितली जाते. मात्र, या दाव्याला पुष्टी देणारे स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.

हिंदू धर्मपरंपरेनुसार कल्की हा भगवान विष्णूचा दहावा अवतार मानला जातो. कल्की, कलकी, कलिका आणि कालंका या शब्दांमधील साम्य लक्षात घेऊन मंदिराच्या नावाच्या उत्पत्तीविषयी काही तर्क मांडले जातात. तथापि, या शब्दसाम्यावरून मंदिराच्या नावाची निश्चित व्युत्पत्ती ठरवता येत नाही.

शिलालेखातून उलगडणारा यादवकालीन इतिहास- कालंका माता मंदिरातील शिलालेख हा बार्शीटाकळीच्या प्राचीन इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. या शिलालेखात भिल्लम, हेमाद्री आणि मालुगी यांसारख्या यादवकालीन व्यक्तींच्या नावांचा तसेच ‘टेकल्ली’ या नावाचा उल्लेख असल्याचे सांगितले जाते.

काही ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये हा शिलालेख शके १०९८, म्हणजेच इ.स. ११७६ च्या आसपासचा असल्याचा उल्लेख आढळतो. या कालनोंदीची आणि शिलालेखातील मजकुराची मूळ अभिलेखाशी पडताळणी झाल्यास मंदिराच्या इतिहासावर अधिक प्रकाश पडू शकतो.

इतिहासकार या. मा. काळे यांनी आपल्या ‘वऱ्हाडचा इतिहास’ या ग्रंथात टाकळी येथे यादववंशीय राजघराण्याची स्वतंत्र शाखा असण्याची आणि टेकल्ली हे तिचे राजधानीचे ठिकाण असण्याची शक्यता व्यक्त केल्याचे सांगितले जाते.

या संदर्भांमुळे बार्शीटाकळीचा इतिहास केवळ धार्मिक स्थळापुरता मर्यादित नसून, त्याचा संबंध तत्कालीन राजकीय घडामोडी, राजवंश आणि प्राचीन नागरी जीवनाशीही असण्याची शक्यता पुढे येते. या इतिहासाचा सखोल अभ्यास केल्यास विदर्भाच्या सांस्कृतिक वारशातील अनेक महत्त्वाचे पैलू समोर येऊ शकतात.

- संकलित