श्रद्धा, इतिहास अन् निसर्गाचा अद्भुत संगम; पुण्याजवळचे ‘बनेश्वर’

पुणे शहरापासून दक्षिण-पश्चिम दिशेला सुमारे ३६ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या परिसरात शिवमंदिरासोबतच हिरवाईने नटलेले वनउद्यान, जलकुंडे आणि पावसाळ्यात आकर्षण ठरणारा धबधबा यामुळे वर्षभर भाविक आणि पर्यटकांची वर्दळ पाहायला मिळते.

बन’ म्हणजे जंगल आणि ‘ईश्वर’ म्हणजे देव. दाट वनराईच्या परिसरात शिवमंदिर वसले असल्याने या ठिकाणाला ‘बनेश्वर’ हे नाव पडले असावे, अशी मान्यता आहे.

शिवगंगा ओढ्याच्या परिसरातील हिरवाई, मोठमोठी झाडे आणि शांत वातावरण यामुळे मंदिर परिसराला विशेष नैसर्गिक सौंदर्य लाभले आहे.

बनेश्वर मंदिराच्या स्थापनेबाबत उपलब्ध माहितीनुसार, इ.स. १७४९ मध्ये नानासाहेब पेशव्यांच्या काळात या मंदिराची उभारणी करण्यात आली. मंदिराच्या बांधकामासाठी त्या काळी सुमारे ११ हजार ४२६ रुपये खर्च झाल्याची नोंद विविध संदर्भांत आढळते. मंदिराची वास्तुरचना आणि परिसरातील दगडी बांधकाम पेशवेकालीन स्थापत्यपरंपरेची आठवण करून देते.

बनेश्वर मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे पंचलिंगांशी संबंधित धार्मिक परंपरा. मंदिरातील शिवलिंगाखालील पोकळीत असलेल्या शिलास्तंभावर पाच शिवलिंगे कोरलेली असून तीच मूळची शिवलिंगे असल्याचे मानले जाते. ही शिवलिंगे नेहमी पाण्यात असल्यामुळे भाविकांसाठी हे मंदिर धार्मिकदृष्ट्या विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. बनेश्वर मंदिराच्या वास्तूमध्ये दगडी बांधकामाची वैशिष्ट्ये पाहायला मिळतात. मंदिराचा गाभारा, सभामंडप आणि परिसरातील जलरचना यामुळे वास्तूला वेगळे सौंदर्य प्राप्त झाले आहे.

मंदिराभोवतीच्या चौथऱ्याजवळ चक्रव्यूहाकार रचनेतून पाणी खेळविण्यात आले असून गोमुखातून येणारे पाणी आणि शिवपिंडीखालून वाहणाऱ्या पाण्याच्या प्रवाहाबाबतही स्थानिक पातळीवर कुतूहल व्यक्त केले जाते.

बनेश्वर मंदिर परिसरातील भव्य पितळी घंटा हे आणखी एक उल्लेखनीय आकर्षण आहे. मराठी विश्वकोशातील माहितीनुसार, या घंटेवर इंग्रजीत इ.स. १६८९ अशी अक्षरे कोरलेली असून ती पोर्तुगीजांकडून मिळाल्याचे सांगितले जाते. लोकप्रिय ऐतिहासिक परंपरेनुसार, चिमाजी अप्पांच्या वसई विजयाशी या घंटेचा संबंध जोडला जातो.

बनेश्वर परिसर केवळ धार्मिक स्थळ म्हणून मर्यादित राहिलेला नाही. मंदिरालगत असलेल्या वनउद्यानामुळे हे ठिकाण निसर्गप्रेमी आणि पर्यटकांसाठीही आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे. विविध वृक्ष, वनस्पती आणि पक्ष्यांच्या सान्निध्यात काही काळ शांतपणे घालविण्यासाठी पर्यटक येथे येतात.

वनउद्यानातून परिसरातील निसर्ग अनुभवता यावा यासाठी काही ठिकाणी सुविधा करण्यात आल्याचे अलीकडील वृत्तांत नमूद करण्यात आले आहे.

पावसाळ्याच्या दिवसांत बनेश्वर परिसराचे सौंदर्य आणखी खुलते. शिवगंगा नदीवरील करंजाबाई धबधबा पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतो. पावसाळ्यात धबधबा पाहण्यासाठी मोठ्या संख्येने पर्यटक परिसरात येतात.

मात्र धबधब्याजवळील खडक पाण्यामुळे निसरडे होत असल्याने पर्यटकांनी सुरक्षित अंतर राखून निसर्गाचा आनंद घेणे आवश्यक आहे.

महाशिवरात्री, श्रावणी सोमवार तसेच विविध धार्मिक पर्वांमध्ये बनेश्वर मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी होते. शिवभक्तांसाठी हे श्रद्धेचे महत्त्वाचे स्थान असून, निसर्गरम्य वातावरणामुळे धार्मिक पर्यटनासोबतच कौटुंबिक सहलीसाठीही हे ठिकाण लोकप्रिय झाले आहे.

पेशवेकालीन इतिहासाची साक्ष देणारी वास्तू, शिवभक्तांसाठी श्रद्धास्थान, पंचलिंगांचे धार्मिक महत्त्व, ऐतिहासिक घंटा आणि हिरवाईने नटलेला वनपरिसर यामुळे बनेश्वरची ओळख पुणे जिल्ह्यातील वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यटनस्थळ म्हणून निर्माण झाली आहे. पुण्याजवळ असूनही शहराच्या गजबजाटापासून दूर असलेले हे ठिकाण भाविकांना अध्यात्मिक समाधान, तर पर्यटकांना निसर्गाचा निवांत अनुभव देणारे ठरते. पुणे–सातारा मार्गावरील नसरापूरजवळ वसलेले आहे.नसरापूरपासून मंदिर सुमारे १.५ किमी अंतरावर आहे. पुण्याहून कारने: पुणे शहरातून पुणे–सातारा महामार्गाने कात्रज–नसरापूरच्या दिशेने जावे. नसरापूरजवळून बनेश्वरकडे जाणारा रस्ता घ्यावा. बसने: पुणे–सातारा मार्गावरील एसटी किंवा इतर बसने नसरापूर येथे उतरून पुढे स्थानिक वाहनाने बनेश्वर मंदिर गाठता येते. रेल्वेने: पुणे रेल्वे स्थानकावर आल्यानंतर रस्तेमार्गे नसरापूर–बनेश्वरकडे जाता येते. स्वतःचे वाहन: कुटुंबासह एकदिवसीय सहलीसाठी स्वतःचे वाहन हा सोयीचा पर्याय आहे. मंदिर परिसरात बनेश्वर वन उद्यान देखील आहे. आजूबाजूची प्रमुख ठिकाणे बनेश्वर वनउद्यान करंजाबाई धबधबा श्री बालाजी मंदिर, नारायणपूर नारायणपूर मंदिर श्रद्धा आणि निसर्ग यांची सांगड घालणारे बनेश्वर मंदिर म्हणजे पुणे जिल्ह्याच्या धार्मिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक वारशाचे एक सुंदर प्रतीक आहे.

- संकलित