मराठवाडा आणि महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत 'यलमार' समाजाचे ऐतिहासिक योगदान; जाणून घ्या समृद्ध इतिहास आणि संस्कृती

यलमार समाज (ज्याला 'यलम' किंवा 'येलमार' असेही म्हणतात) हा प्रामुख्याने महाराष्ट्र, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशच्या सीमावर्ती भागात राहणारा एक ऐतिहासिक आणि प्रमुख शेतकरी-योद्धा समाज आहे.

हा समाज मूळचा दक्षिण भारतातील (आंध्र प्रदेश/तेलंगणा) मानला जातो. ऐतिहासिक कागदपत्रांनुसार, राष्ट्रकूट आणि काकतीय राजांच्या काळात या समाजातील लोक सैन्यात अघाडीचे योद्धे (Front-line troops) म्हणून कार्यरत होते.

तेलगू भाषेतील 'वेली' (म्हणजे शेती) आणि 'वेलमा' (म्हणजे शेतकरी) या शब्दांवरून 'येलमा', 'यलम' आणि पुढे महाराष्ट्रात 'यलमार' हा शब्द रूढ झाला.

अनेक इतिहासकारांच्या मते, हा समाज दक्षिण भारतातील 'रेड्डी' समूहाशी किंवा कुणबी/कापू (शेतकरी) जात समूहाशी जोडलेला आहे. 'रेड्डी' किंवा 'राव' ही पूर्वी त्यांना मिळालेली महसुली व प्रशासकीय पदवी होती. भाषावार प्रांतरचनेनंतर तेलंगणा सीमेला लागून असलेला मराठवाडा व इतर भाग महाराष्ट्रात आला आणि हा समाज प्रामुख्याने महाराष्ट्रात स्थायिक झाला. महाराष्ट्रातील एकूण यलमार लोकसंख्येपैकी जवळपास ८०% पेक्षा जास्त लोक मराठवाड्यात राहतात. यामध्ये प्रामुख्याने लातूर, नांदेड, परभणी, बीड आणि धाराशिव (उस्मानाबाद) या जिल्ह्यांचा समावेश आहे. सोलापूर (बार्शी, पंढरपूर), अहमदनगर (श्रीरामपूर) तसेच पुणे, मुंबई, ठाणे आणि छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) या शहरांमध्ये नोकरी व व्यवसायानिमित्त समाज मोठ्या संख्येने स्थायिक आहे.

यलमार समाजाचे लोक अत्यंत कष्टाळू, प्रामाणिक आणि इतर समाजांसोबत एकोप्याने राहणारे म्हणून ओळखले जातात. यलम रेड्डी समुदायातील महिलांमध्ये पारंपरिक वेशभूषेची एक विशेष पद्धत आढळते, ज्यामध्ये महिला साडीचा पदर डाव्या खांद्याऐवजी उजव्या खांद्यावर (उलटा पदर/उरफाटे) घेतात.

ही त्यांची एक ऐतिहासिक सांस्कृतिक ओळख मानली जाते.मुख्य आडनावे: माळवद, कोठवाड, मेखले, बाचपल्ले, वाले, यलमार, डोंगरे, पाटील इत्यादी आडनावे या समाजात प्रामुख्याने आढळतात .

यलम / यलमार (यलमरेड्डी) समाजातील आडनावांचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि ऐतिहासिक उत्क्रांती दर्शवणारा आहे. हा समाज मूळचा दक्षिण भारतातून (आंध्र प्रदेश/तेलंगणा) महाराष्ट्रात स्थलांतरित झाल्यामुळे, येथील आडनावांवर दोन्ही भाषांची आणि संस्कृतींची गहिरी छाप दिसते. १. मूळ आडनाव 'रेड्डी' (The Primary Surname 'Reddy')ऐतिहासिकदृष्ट्या, या समाजातील सर्व लोकांचे मूळ आडनाव 'रेड्डी' (किंवा राव) हेच होते. 'रेड्डी' किंवा 'रेडू' हा शब्द गावाचा प्रमुख, पाटील किंवा महसूल अधिकारी या अर्थाने वापरला जात असे.

जेव्हा हा समाज महाराष्ट्रात (विशेषतः मराठवाड्यात) स्थायिक झाला, तेव्हा काहींनी आपली ओळख म्हणून मूळ 'रेड्डी' हेच आडनाव कायम ठेवले.यलम समाजातील अनेक आडनावे ही १००% त्यांच्या मूळ गावांच्या (तेलंगणा/आंध्र प्रदेशातील गावे) नावांवरून किंवा स्थलांतरित झालेल्या गावांमुळे पडलेली आहेत. तेलगू संस्कृतीतील 'इंटीपेरु' (Intiperu - कौटुंबिक नाव जे गावावरून ठरते) या पद्धतीतून ही आडनावे आली आहेत.

बोनगीरे / बडगीरे / बैनगिरे: हे आडनाव तेलंगणातील रंगारेड्डी जिल्ह्यातील 'बोंडपल्ली' किंवा 'बोंगीर' (भुवनागिरी) या भागाशी संबंधित आहे.पेद्देवाड / पेद्दावाड: तेलगू भाषेत 'पेद्दा' म्हणजे मोठे आणि 'वाड' म्हणजे वस्ती किंवा गाव. मोठ्या गावातील किंवा मुख्य वस्तीतील लोक म्हणून हे नाव पडले.

माळवद / मल्लवाड: हे नाव 'यल्लापल्ली' किंवा दक्षिण भारतातील मल्ल (योद्धे) वंशाशी आणि विशिष्ट प्रांताशी संबंधित मानले जाते. थोडक्यात सांगायचे तर, यलमार समाजातील आडनावे ही त्यांच्या शूर योद्ध्यांच्या इतिहासाची, मूळ दाक्षिणात्य गावांची आणि महाराष्ट्रातील स्थलांतराची साक्ष देतात.

- संकलित