आपल्या देशात कोल्ड स्टोरेज (शीतगृहे), वाहतूक आणि योग्य प्रक्रिया उद्योगांच्या अभावामुळे दरवर्षी उत्पादित भाजीपाल्यापैकी सुमारे १५ ते ३० टक्के भाजीपाला ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच सडून वाया जातो.
व्याप्ती आणि अमर्याद संधी : भारत हा चीननंतर जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा भाजीपाला उत्पादक देश आहे. परंतु, आपल्या देशात कोल्ड स्टोरेज (शीतगृहे), वाहतूक आणि योग्य प्रक्रिया उद्योगांच्या अभावामुळे दरवर्षी उत्पादित भाजीपाल्यापैकी सुमारे १५ ते ३० टक्के भाजीपाला ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच सडून वाया जातो.
जेव्हा बाजारात भाजीपाल्याची आवक प्रचंड वाढते, तेव्हा दर मातीमोल होतात, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना मोठा आर्थिक फटका बसतो. या गंभीर समस्येवर 'भाजीपाला निर्जलीकरण' (Vegetable Dehydration) हा एक अत्यंत आधुनिक, फायदेशीर आणि शाश्वत उपाय म्हणून पुढे आला आहे. हा उद्योग शेतकरी आणि नवउद्योजकांसाठी उत्पन्नाची नवी संजीवनी ठरत आहे.या उद्योगाचे स्वरूप, त्याची व्याप्ती, तांत्रिक बाजू आणि बाजारपेठेतील संधी याबद्दलचा सविस्तर लेख खालीलप्रमाणे आहे:
१. भाजीपाला निर्जलीकरण म्हणजे काय?: भाजीपाल्यामध्ये पाण्याचे प्रमाण साधारणपणे ८० ते ९५ टक्के असते, ज्यामुळे ते लवकर सडतात. भाजीपाल्यातील पोषक घटक, चव, रंग आणि सुगंध तसाच ठेवून, आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने त्यातील पाण्याचा अंश (ओलावा) पूर्णपणे काढून टाकणे म्हणजेच 'निर्जलीकरण' (Dehydration) होय. पाण्याचा अंश संपल्यामुळे जिवाणू किंवा बुरशीची वाढ होत नाही आणि भाजीपाला दीर्घकाळ (६ महिन्यांपासून ते १ वर्षापर्यंत) चांगल्या स्थितीत टिकून राहतो.
२. भाजीपाला निर्जलीकरणाच्या आधुनिक पद्धतीहा उद्योग घरगुती ते व्यावसायिक अशा दोन्ही स्तरांवर सुरू करता येतो. यासाठी प्रामुख्याने खालील तंत्रज्ञान वापरले जाते.
अ) सोलर ड्रायर (Solar Drying): हा सर्वात कमी खर्चाचा आणि पर्यावरणपूरक उपाय आहे. सूर्यकिरणांच्या उष्णतेवर चालणाऱ्या ड्रायरमध्ये भाजीपाला वाळवला जातो. ग्रामीण भागासाठी ही पद्धत अत्यंत योग्य आहे.
आ) हॉट एअर ओव्हन/ड्रायर (Hot Air Drying): विजेवर चालणाऱ्या या मशीनमध्ये गरम हवेच्या प्रवाहाद्वारे भाजीपाला नियंत्रित तापमानात वेगाने वाळवला जातो. व्यावसायिक स्तरावर याचा वापर सर्वाधिक होतो.
इ) फ्रीज ड्रायिंग (Freeze Drying): ही अत्यंत प्रगत आणि महागडी पद्धत आहे. यात भाजीपाला अतिथंड करून (गोठवून) वॅक्यूमच्या साहाय्याने वाळवला जातो. यात भाजीचा मूळ आकार, रंग आणि चव १००% तशीच राहते. परदेशी बाजारपेठेसाठी या मालाला मोठी मागणी आहे.
३. कोणत्या भाजीपाल्याला बाजारात जास्त मागणी आहे?निर्जलीकरण क्षेत्रात प्रामुख्याने खालील उत्पादनांची बाजारात मोठी उलाढाल होते.
क) कांदा (Dehydrated Onion Flakes/Powder): हॉटेल व्यवसाय, मसाला कंपन्या आणि परदेशात पांढऱ्या व लाल कांद्याच्या पावडरला आणि चकत्यांना (Flakes) प्रचंड मागणी असते.
ख) टोमॅटो (Tomato Powder): सूप, सॉस, केचअप आणि चिप्स कंपन्यांमध्ये टोमॅटो पावडर मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.
ग) लसूण आणि आले (Garlic & Ginger Powder): रोजच्या स्वयंपाकात वेळेची बचत करण्यासाठी तसेच इन्स्टंट फूड कंपन्यांमध्ये याची मागणी वाढली आहे.
घ) पालेभाज्या आणि इतर: मेथी, कोथिंबीर, कढीपत्ता, पालक, शेवगा पानांची पावडर, हिरवे मटार, फ्लॉवर आणि गाजर.
४. या उद्योगाची व्याप्ती आणि संधी (Scope & Opportunities): बदलती जीवनशैली आणि शहरीकरणामुळे निर्जलीकरण केलेल्या भाजीपाल्याची बाजारपेठ वेगाने विस्तारत आहे.
अ) इन्स्टंट आणि रेडी-टू-इट फूड इंडस्ट्री (Ready-to-Eat): आज बाजारात मिळणारे इन्स्टंट नूडल्स, सूप मिक्स, उपमा, पोहे किंवा रेडी-टू-कुक भाज्यांमध्ये वापरला जाणारा गाजर, मटार आणि कोथिंबीर पूर्णपणे निर्जलीकरण केलेला असतो.
आ) हॉटेल आणि केटरिंग व्यवसाय (HORECA): हॉटेल्स आणि केटरिंग कंपन्यांना वर्षभर स्थिर दरात आणि कापण्याच्या त्रासाशिवाय भाजी हवी असते. निर्जलीकरण केलेल्या भाज्या वापरणे त्यांना सोपे व स्वस्त पडते.
इ) अफाट निर्यात संधी (Export Potential): युरोप, अमेरिका, आखाती देश (Gulf Countries) आणि रशिया येथे भारतीय वाळवलेल्या भाजीपाल्याला आणि पावडरला मोठी मागणी आहे, कारण तिथल्या हवामानामुळे त्यांना वर्षभर ताजी भाजी मिळत नाही.
ई) हंगामी चढ-उतारांवर मात: जेव्हा हिवाळ्यात मटार किंवा मेथी स्वस्त असते, तेव्हा तिचे निर्जलीकरण करून ठेवायचे आणि उन्हाळ्यात जेव्हा त्यांचे भाव गगनाला भिडतात, तेव्हा बाजारात चांगल्या किमतीत विकायचे. यामुळे १०० ते २०० टक्के नफा सहज मिळतो.
५. शासकीय मदत आणि सबसिडी (Government Support)हा उद्योग अन्न प्रक्रिया (Food Processing) क्षेत्रात येत असल्यामुळे सरकारकडून याला मोठे प्रोत्साहन दिले जात आहे.
1) PMFME योजना: या योजनेअंतर्गत भाजीपाला निर्जलीकरण प्रकल्प उभारण्यासाठी ३५% सबसिडी (अनुदान) आणि ६५% पर्यंत बँक कर्ज मिळू शकते.
2) स्थानिक कच्चा माल: महाराष्ट्रातील नाशिक (कांदा व टोमॅटो), जळगाव (केळी आणि भाजीपाला), नागपूर (संत्री व भाज्या) हे जिल्हे या उद्योगासाठी केंद्र बनू शकतात.
भाजीपाला निर्जलीकरण उद्योग हा केवळ एक व्यवसाय नसून तो शेतमालाची नासाडी रोखणारा एक राष्ट्रीय स्वेच्छिक प्रकल्प आहे. ग्राहकांसाठी तो 'वापरण्यास सोपा' (Ready to use) आहे, तर शेतकऱ्यांसाठी तो 'नफा वाढवणारा' मार्ग आहे. कमी वाहतूक खर्च (कारण वजन ७0 ते ८०% कमी होते) आणि दीर्घ साठवणूक क्षमता यामुळे आगामी काळात हा उद्योग ग्रामीण आणि शहरी भागातील नवउद्योजकांसाठी एक सुवर्णसंधी ठरणार आहे.
-संकलित
विशेष प्रायोजित माहितीसाठी येथे क्लिक करा
Comments 0 Comments
No comments yet
You can start the discussion
Write a Comment