खानदेशच्या वैभवाचा ऐतिहासिक साक्षीदार – थाळनेर किल्ला, धुळे

धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुक्यात तापी नदीच्या रम्य काठावर वसलेला थाळनेर किल्ला हा खानदेशच्या वैभवशाली इतिहासाचा जिवंत साक्षीदार मानला जातो. फारुकी राजवंशाची पहिली राजधानी म्हणून ओळख असलेला हा किल्ला इतिहासप्रेमी, अभ्यासक आणि पर्यटकांसाठी आजही आकर्षणाचे प्रमुख केंद्र आहे. थाळनेर हे प्राचीन काळापासून व्यापारी आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. थाळेश्वर महादेव मंदिरावरून या गावाला "थाळनेर" हे नाव प्राप्त झाल्याचे मानले जाते. इ.स. १३७० च्या सुमारास दिल्लीचा सुलतान फिरोजशाह तुघलक याने मलिक राजा फारुकी यास खानदेशाची जहागीर बहाल केली. त्यानंतर मलिक राजाने थाळनेर येथे भक्कम किल्ल्याची उभारणी करून फारुकी घराण्याची स्थापना केली. पुढील अनेक वर्षे थाळनेर ही खानदेशची पहिली राजधानी म्हणून प्रसिद्ध राहिली. इ.स. १६०० मध्ये मुघल सम्राट अकबराने खानदेश जिंकून हा किल्ला आपल्या ताब्यात घेतला. त्यानंतर मराठा साम्राज्य, होळकर घराणे आणि पुढे इंग्रज अशा विविध सत्तांच्या राजवटी या किल्ल्याने अनुभवल्या. इ.स. १८१८ मध्ये तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धादरम्यान इंग्रजांनी थाळनेर किल्ला जिंकला. या लढाईला खानदेशातील सर्वात महत्त्वाच्या ऐतिहासिक संघर्षांपैकी एक मानले जाते. तापी नदीच्या किनारी उभारलेला हा किल्ला मजबूत तटबंदी, बुरुज, सलग प्रवेशद्वारे आणि रणनीतीपूर्ण रचनेसाठी प्रसिद्ध आहे. किल्ल्याच्या परिसरात फारुकी सुलतानांच्या समाध्या तसेच प्राचीन थाळेश्वर महादेव मंदिर आजही इतिहासाची साक्ष देताना दिसतात. येथून दिसणारे तापी नदीचे निसर्गरम्य दृश्य पर्यटकांना विशेष आकर्षित करते. आज थाळनेर किल्ला हा धुळे जिल्ह्याच्या पर्यटन नकाशावरील एक महत्त्वाचा वारसा स्थळ आहे. इतिहास, वास्तुकला, निसर्ग आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा सुंदर संगम अनुभवण्यासाठी राज्यभरातील पर्यटक येथे भेट देतात. या ऐतिहासिक वारशाचे जतन व संवर्धन करणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.

हा किल्ला धुळे शहरापासून सुमारे ५० किलोमीटर ईशान्येस, शिरपूरपासून १६ किलोमीटर अंतरावर आहे.

धुळे शहरातून या किल्ल्यापर्यंत जाण्यासाठी खाजगी आणि सार्वजनिक बससेवा तसेच इतर वाहतूक पर्याय उपलब्ध आहेत.

थाळनेर किल्ल्याच्या आजूबाजूची काही प्रेक्षणीय स्थळे:

अनेर धरण आणि वन्यजीव अभयारण्य (Aner Dam Sanctuary):

• अंतर: थाळनेरपासून साधारण २५-३० किलोमीटर अंतरावर हे अभयारण्य आहे.
• वैशिष्ट्य: सातपुड्याच्या कुशीत वसलेले हे ठिकाण 'चिमकारा' (Chinkara) हरणांसाठी प्रसिद्ध आहे. निसर्गप्रेमी आणि वन्यजीव अभ्यासकांसाठी हे उत्तम ठिकाण आहे.

शिरपूर (बालाजी मंदिर व स्वामी नारायण मंदिर):

• अंतर: थाळनेरपासून साधारण ३० ते ३५ किलोमीटर.
• वैशिष्ट्य: शिरपूर येथे प्रसिद्ध श्री बालाजी मंदिर, स्वामी नारायण मंदिर आणि विविध प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. या भागातील धार्मिक पर्यटनासाठी हे प्रमुख केंद्र आहे.

अललदारी धबधबा आणि धरण:

• अंतर: धुळे परिसरामध्ये, थाळनेरच्या आसपासच्या भागात आहे.
• वैशिष्ट्य: पावसाळ्यात हिरव्यागार निसर्गाच्या सान्निध्यात असलेला हा धबधबा पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण असतो.

सोनगीर किल्ला (Songir Fort):

• अंतर: थाळनेरवरून धुळे-आग्रा हायवेकडे जाताना साधारण ६० ते ७० किलोमीटर अंतरावर.
• वैशिष्ट्य: समुद्रसपाटीपासून सुमारे ३०४ मीटर उंचीवर हा ऐतिहासिक डोंगरी किल्ला आहे. तापी आणि पांझरा नदीच्या खोऱ्यात वसलेल्या या किल्ल्यावरून परिसराचा विहंगम नजराणा दिसतो.

व्ही. एस. राजवाडे संशोधन मंडळ आणि संग्रहालय, धुळे:

• अंतर: थाळनेरपासून साधारण ५० किलोमीटर (धुळे शहरात).
• वैशिष्ट्य: इतिहासप्रेमींसाठी हे उत्तम ठिकाण आहे. येथे ऐतिहासिक वस्तू, ताम्रपट आणि समर्थ रामदास स्वामींशी संबंधित दुर्मीळ दस्तऐवज पाहायला मिळतात.

-संकलित