१०० वर्षांची परंपरा जपणारे वाळूजचे श्री क्षेत्र पंढरपूर मंदिर; इतिहास, श्रद्धा आणि स्थापत्याचा अनोखा संगम

छत्रपती संभाजीनगर शहराजवळील वाळूज परिसरातील श्री क्षेत्र पंढरपूर विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर हे शतकाहून अधिक काळापासून भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहे. इतिहास, वारकरी परंपरा आणि भव्य स्थापत्यकलेचा सुंदर मिलाफ या मंदिरात पाहायला मिळतो. खाम नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर आज "छोटे पंढरपूर" म्हणून ओळखले जाते. स्थानिक परंपरेनुसार, भगवान विठ्ठल आणि माता रुक्मिणी पंढरपूरकडे जात असताना या निसर्गरम्य परिसरात काही काळ विसावले होते. त्यांनी विश्रांती घेतलेल्या ठिकाणी त्यांच्या पाऊलखुणा उमटल्या आणि त्याच पवित्र स्थळी पुढे विठ्ठल-रुक्मिणीचे मंदिर उभारण्यात आले, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या श्रद्धेमुळे हे मंदिर अनेक वर्षांपासून भक्तांचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र बनले आहे. पूर्वी येथे लहानसे मंदिर होते. वाढत्या भाविकसंख्येचा विचार करून वाळूज परिसरातील ग्रामस्थ आणि भक्तांनी एकत्र येत इ.स. १९६४ मध्ये मंदिराचा पहिला जीर्णोद्धार केला. त्यावेळी श्रीक्षेत्र पंढरपूर येथील विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्तींप्रमाणेच सुंदर मूर्ती येथे प्रतिष्ठापित करण्यात आल्या. त्यानंतर १९६५ मध्ये मंदिराची धर्मादाय आयुक्तांकडे अधिकृत नोंदणी करण्यात आली. वाळूज परिसर औद्योगिकदृष्ट्या विकसित झाल्यानंतर मंदिरात येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढली. त्यामुळे मंदिर अधिक प्रशस्त आणि भव्य स्वरूपात उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला. इ.स. २००२ मध्ये मंदिराच्या पुनर्बांधणीला प्रारंभ झाला आणि २००७ मध्ये भव्य मंदिराचे काम पूर्ण झाले. आज मंदिराची वास्तू द्रविड स्थापत्यशैलीची झलक दाखवते. उंच शिखर, संत आणि देवी-देवतांच्या मूर्ती, नामदेव पायरी, गरुडखांब, प्रशस्त सभामंडप आणि आकर्षक गर्भगृह यांमुळे हे मंदिर भाविकांसोबतच पर्यटकांनाही आकर्षित करते. आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीच्या दिवशी येथे हजारो वारकरी आणि भाविक दर्शनासाठी येतात. भजन, कीर्तन, हरिनाम सप्ताह, दिंड्या आणि विठ्ठल नामाच्या गजराने संपूर्ण परिसर भक्तिमय होतो. शतकभराची परंपरा, अखंड श्रद्धा आणि आधुनिक स्थापत्य यांचा सुंदर संगम जपणारे वाळूजचे श्री क्षेत्र पंढरपूर मंदिर आज छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे धार्मिक व सांस्कृतिक केंद्र म्हणून ओळखले जाते.

उपयुक्त माहिती:

छत्रपती संभाजीनगरपासून ११ किमी अंतरावर

छत्रपती संभाजीनगरपासून शहरी परिवहन सेवा उपलब्ध

खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात

परिसरात निवास व न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

वाळूज परिसराच्या आजूबाजूस असणारी काही पर्यटनस्थळे:-

• वेरूळ लेणी (Ellora Caves): वाळूजपासून सुमारे २० ते २५ किमी अंतरावर असलेली ही जागतिक वारसा स्थळे आहेत. येथे ३४ भव्य लेण्या असून त्यामध्ये हिंदू, बौद्ध आणि जैन धर्माची मंदिरे आहेत. येथील अखंड पाषाणात कोरलेले कैलास मंदिर हे जागतिक शिल्पशास्त्राचा अद्भूत नमुना आहे.
• दौलताबाद किल्ला (देवगिरी फोर्ट): वाळूजपासून अवघ्या १५ किमी अंतरावर हा अभेद्य ऐतिहासिक किल्ला आहे. गिरीदुर्ग आणि भुईकोट किल्ल्याचे उत्तम मिश्रण येथे पाहायला मिळते.
• छत्रपती संभाजीनगर लेणी (Aurangabad Caves): शहराच्या हद्दीत असलेल्या या बौद्धकालीन १२ प्राचीन लेण्या आहेत. इथून संपूर्ण शहराचे विहंगम दृश्य दिसते.

धार्मिक व पर्यटन स्थळे:-

• घृष्णेश्वर मंदिर (Ghrishneshwar Jyotirlinga): वेरूळ लेण्यांजवळ असलेले हे मंदिर भगवान शिवाच्या १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे。
• भद्रा मारुती (Bhadra Maruti Temple): खुलदाबाद येथे असलेले हे प्रसिद्ध मंदिर आहे, जिथे हनुमानाची मूर्ती निद्रिस्त अवस्थेत आहे.
• म्हैसमाळ (Mhaismal): वाळूजपासून सुमारे ३५ किमी अंतरावर असलेले हे एक सुंदर आणि शांत हिल स्टेशन आहे.

संदर्भ -https://pilgrimdata.in व इतर संकलित माहिती '