शारीरिक-मानसिक आरोग्याची संजीवनी: पंढरीची पायीवारी

मानसिक शारीरिक आरोग्याची संजीवनी म्हणजे पायीवारी

महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे आणि या भूमीला लाभलेली सर्वात मोठी, चैतन्यमयी देणगी म्हणजे 'पंढरीची वारी'. आषाढी आणि कार्तिकी वारीला लाखो वैष्णव पंढरीच्या दिशेने पाऊल टाकतात. केवळ धार्मिक किंवा आध्यात्मिक दृष्टिकोनातूनच नव्हे, तर शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही वारी ही मानवी जीवनासाठी एक 'संजीवनी' आहे.

आजच्या धावपळीच्या, तणावपूर्ण आणि गतिमान युगात माणसाला नैराश्य, लठ्ठपणा, मधुमेह आणि मानसिक अस्वस्थता यांसारख्या अनेक विकारांनी ग्रासले आहे. अशा वेळी वारीचा हा प्रवास माणसाला शारीरिक आणि मानसिक पातळीवर पूर्णपणे 'डिटॉक्स' (शुद्ध) करतो.

१. शारीरिक आरोग्य आणि पायीवारी: 'चरैवेति चरैवेति'चा संदेश पायी वारीमध्ये वारकरी दररोज सरासरी १५ ते २५ किलोमीटर चालतात. कोणत्याही आधुनिक जिम किंवा महागड्या उपकरणांशिवाय निसर्गाच्या सानिध्यात केलेला हा सर्वोत्तम व्यायाम आहे.

सनातनी वाङ्मयात चालण्याचे महत्त्व सांगणारा एक अतिशय सुंदर श्लोक ऐतरेय ब्राह्मणात आढळतो: चरन् वै मधु विन्दति चरन् स्वादुमुदुम्बरम् ।सूर्यस्य पश्य श्रेमाणं यो न तन्द्रयते चरन् ॥ चरैवेति चरैवेति ॥ अर्थ: जो चालत राहतो, त्यालाच जीवनाचा खरा गोडवा (मधु) आणि गोड फळ मिळते. सतत चालणाऱ्या सूर्याचे तेज पहा, जो कधीही थकत नाही. म्हणून हे मानवा, तू चालत राहा, सतत पुढे जात राहा!

शारीरिक आरोग्याला मिळणारे फायदे: हृदय आणि फुफ्फुसांची कार्यक्षमता: सलग अनेक दिवस चालण्याने फुफ्फुसांची ऑक्सिजन घेण्याची क्षमता वाढते आणि रक्ताभिसरण सुधारते. निसर्गोपचार आणि साधी जीवनशैली: वारीत मिळणारे साधे, सात्त्विक जेवण आणि वेळेवर विश्रांती यामुळे पचनसंस्था सुधारते. एसीच्या बंद खोलीतून बाहेर पडून उन्हापावसात चालल्याने शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढते.

२. मानसिक स्वास्थ्य आणि वारी: 'मन करा रे प्रसन्न' आजच्या काळात शरीरापेक्षा मन अधिक आजारी आहे. वारी हे मानसिक ताणतणाव दूर करण्याचे एक अप्रतिम माध्यम आहे. जेव्हा वारकरी गळ्यात तुळशीची माळ घालून, कपाळाला बुक्का लावून विठ्ठलाच्या नामात दंग होतो, तेव्हा त्याचे वैयक्तिक दुःख, अहंकार आणि चिंता गळून पडतात. संत तुकाराम महाराज मनाच्या प्रसन्नतेचे महत्त्व सांगताना म्हणतात: मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचे कारण ॥ मोक्ष अथवा बंधन । आपणचि आपल्या कारण ॥प्रसन्न मन हेच सर्व सुखाचे मूळ आहे आणि वारीमध्ये 'विठ्ठल' नामाच्या गजराने हे मन अत्यंत सहजतेने प्रसन्न होते. शेकडो किलोमीटर चालताना 'ज्ञानबा-तुकाराम' या नामाचा जो अखंड जप चालतो, तो एका प्रभावी 'मंत्रोपचारा'सारखा (Sound Therapy) काम करतो. यामुळे मेंदूमध्ये सकारात्मक लहरी निर्माण होतात आणि मानसिक शांतता लाभते.

३. समता आणि बंधुभाव: अहंकाराचा नाश मानसिक आजारांचे एक मुख्य कारण म्हणजे माणसाचा 'अहंकार' आणि 'एकटेपणा'. वारीमध्ये राव असो की रंक, डॉक्टर असो की शेतकरी, सर्वजण एकमेकांच्या पाया पडतात. एकमेकांना 'माउली' म्हणून हाक मारतात. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी पसायदानात हीच प्रार्थना केली आहे: दुरीतांचे तिमीर जावो । विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो ॥ जो जे वांच्छील तो तें लाहो । प्राणिजात ॥ जेव्हा माणूस स्वतःचे अस्तित्व विसरून या विशाल जनसागराचा हिस्सा बनतो, तेव्हा त्याचा अहंकार नष्ट होतो. मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मते, जेव्हा व्यक्ती सामूहिक कार्यात (Community Activity) स्वतःला झोकून देते, तेव्हा तिच्यातील नैराश्याची (Depression) पातळी लक्षणीयरीत्या कमी होते.

४. आनंदाचा परमोच्च बिंदू: 'आनंदाचे डोही आनंदतरंग' वारीच्या शेवटी जेव्हा चंद्रभागेचे दर्शन होते आणि पंढरीचा कळस दिसतो, तेव्हा वारकऱ्याचा थकवा क्षणात नाहीसा होतो. हे शारीरिक आणि मानसिक समाधानाचे शिखर असते. या अवस्थेचे वर्णन करताना संत तुकाराम महाराज म्हणतात आनंदाचे डोही आनंदतरंग ।आनंदचि अंग विठ्ठलाचे ॥ हा आनंद केवळ आध्यात्मिक नसून तो संप्रेरकांच्या (Endorphins and Serotonin) पातळीवर शरीराला मिळणारा एक रासायनिक सुखद धक्का असतो, जो संपूर्ण शरीराला नवसंजीवनी देतो.

निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर, पायीवारी म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नसून ती एक निसर्गदत्त, विनाखर्चिक आणि अत्यंत प्रभावी 'आरोग्य साधना' आहे. निसर्गाच्या सानिध्यात राहून शारीरिक क्षमता वाढवणे, नामस्मरणाने मनाला शांत करणे आणि समतेच्या भावनेने आत्मिक आनंद मिळवणे, ही त्रिसूत्री वारी आपल्याला शिकवते. म्हणूनच, वर्षभराच्या धावपळीतून स्वतःला निरोगी ठेवण्यासाठी आणि जीवन आनंदाने जगण्यासाठी पायीवारी ही शारीरिक व मानसिक आरोग्याची खरीखुरी संजीवनीच आहे', यात तीळमात्र शंका नाही.