'विदर्भाचे खजुराहो' श्री मार्कंडेश्वर मंदिर

"वैनगंगेच्या पावन तीरावर वसलेले 1200 वर्षांहून अधिक जुने मार्कंडेश्वर महादेव मंदिर विदर्भाच्या वैभवशाली इतिहासाचा आणि अ‌द्वितीय शिल्पकलेचा अमूल्य ठेवा." गडचिरोली जिल्ह्यातील चामोर्शी तालुक्यात वैनगंगा नदीच्या तीरावर वसलेले मार्कंडेश्वर महादेव मंदिर हे विदर्भातील एक अत्यंत प्राचीन आणि ऐतिहासिक शिवमंदिर आहे. या मंदिराला "विदर्भाचे खजुराहो" आणि "विदर्भाची काशी" म्हणूनही ओळखले जाते. मंदिर समूहाचा इतिहास साधारणतः ८व्या ते १२व्या शतकादरम्यानचा मानला जातो, म्हणजेच हे मंदिर सुमारे 1200 वर्षांहून अधिक जुने आहे. प्राचीन शिल्पकला, समृद्ध इतिहास, अध्यात्मिक वातावरण आणि निसर्गसौंदर्य यांचा सुंदर संगम येथे पाहायला मिळतो. त्यामुळे हे मंदिर केवळ भाविकांसाठीच नव्हे तर इतिहासप्रेमी, संशोधक आणि पर्यटकांसाठीही आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे जिथे यमराजालाही नतमस्तक व्हावे लागले. या मंदिराशी ऋषी मार्कंडेय यांची प्रसिद्ध कथा जोडलेली आहे. पुराणकथेनुसार, मार्कंडेय ऋषर्षीचे आयुष्य फक्त १६ वर्षे निश्चित होते. मृत्यूची वेळ जवळ आल्यावर त्यांनी भगवान शिवाची अखंड भक्ती व तपस्या केली. यमराज त्यांचे प्राण घेण्यासाठी आले असता, मार्कंडेय शिवलिंगाला मिठी मारून बसले. त्यावेळी भगवान शिव प्रकट झाले आणि यमराजाला थांबवून मार्कडेयांना चिरंजीवत्वाचा वर दिला. त्यामुळे हे स्थान असे मानले जाते की जिथे यमराजालाही भगवान शिवासमोर नतमस्तक व्हावे लागले. विशेष आकर्षण:- 1.नागर स्थापत्यशैलीतील अप्रतिम मंदिर समूह. 2.रामायण, महाभारत, दशावतार आणि विविध देव-देवतांची उत्कृष्ट शिल्पकला. 3.प्राचीन काळी येथे २४ मंदिरे असल्याचा उल्लेख आहे; आज काही मंदिरे शिल्लक आहेत. 4.वैनगंगा नदीच्या निसर्गरम्य तीरावरील पवित्र तीर्थक्षेत्र. 5.महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा आणि भाविकांची गर्दी होते. 6.महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते. 7.वैनगंगा नदीचा निसर्गरम्य किनारा आणि प्राचीन शिल्पकला यामुळे हे ठिकाण धार्मिक तसेच पर्यटनदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. प्रवास टप्पा:- गडचिरोलीपासून सुमारे ४०-५२ किमी अंतरावर. तर चंद्रपूर हे शहर ६७ किमी वर आहे व नागपूर १८४ किमी वर आहे आणि गडचिरोली येथून बस सेवा उपलब्ध आहे. जवळपास असलेले पर्यटन स्थळ:- मंदिर समूहाचा इतिहास साधारणतः ८व्या ते १२व्या शतकातील मानला जातो. मंदिराची रचना नागर स्थापत्यशैलीत करण्यात आली असून त्यावरील कोरीव शिल्पकला भारतीय वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. मंदिराच्या भिंतींवर रामायण, महाभारत, दशावतार आणि विविध देव-देवतांच्या प्रतिमा अत्यंत बारकाईने कोरलेल्या आहेत. हे स्थान भक्ती, श्रद्धा आणि शिवकृपेचे प्रतीक मानले जाते. मंदिर परिसरातील शिल्पकलेचे वैभव पाहताना पर्यटक अक्षरशः मंत्रमुग्ध होतात. मंदिराच्या खांबांवर, भिंतींवर आणि शिखरांवर दगडात साकारलेली कला तत्कालीन समाजजीवन, धार्मिक परंपरा आणि सांस्कृतिक समृद्धीची साक्ष देते. अनेक शिल्पांमध्ये पौराणिक प्रसंग, नृत्यांगना, देव-देवता, प्राणी आणि विविध कलात्मक आकृत्या पाहायला मिळतात. या कलाकृतींमुळे मार्कडेश्वर मंदिर विदर्भातील एक महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय वारसा म्हणून ओळखले जाते. वैनगंगा नदीच्या तीरावर वसलेले हे मंदिर निसर्गाच्या सान्निध्यात शांतता आणि अध्यात्मिक ऊर्जा अनुभवण्याची संधी देते. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी नदीकिनाऱ्याचे सौंदर्य विशेष मोहक दिसते. हिरवाईने नटलेला परिसर, नदीचे शांत प्रवाह आणि मंदिराचे भव्य दर्शन पर्यटकांच्या मनात कायमस्वरूपी ठसा उमटवतात. महाशिवरात्रीच्या काळात येथे मोठी यात्रा भरते. हजारो भाविक भगवान शिवाच्या दर्शनासाठी येथे येतात. धार्मिक कार्यक्रम, भजन, कीर्तन आणि उत्सवाच्या वातावरणामुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय होऊन जातो. याच काळात स्थानिक संस्कृती आणि परंपरांचे दर्शनही पर्यटकांना घडते. आजही मार्कंडेश्वर महादेव मंदिर हे गडचिरोली जिल्ह्याच्या पर्यटन ओळखीचे महत्त्वाचे प्रतीक आहे. इतिहास, कला, अध्यात्म आणि निसर्ग यांचा अनोखा संगम अनुभवायचा असेल तर मार्कडेश्वर हे ठिकाण अवश्य भेट देण्यासारखे आहे. विदर्भाच्या सांस्कृतिक वैभवाचा आणि स्थापत्यकलेच्या गौरवशाली परंपरेचा हा अमूल्य ठेवा भाविक आणि पर्यटकांना सतत आकर्षित करत राहतो. प्रवास टप्पा:- गडचिरोलीपासून सुमारे ४०-५२ किमी अंतरावर. तर चंद्रपूर हे शहर ६७ किमी वर आहे व नागपूर १८४ किमी वर आहे आणि गडचिरोली येथून बस सेवा उपलब्ध आहे. जवळपास असलेले पर्यटन स्थळ:- सोमनाथ प्रकल्प , मूल हा पर्यटन स्थळ मार्कंडा देवस्थानापासून ७६ किमी अंतरावर आहे.