पंढरपूर : जिथे दगडाची वीट देव झाली आणि भक्ती देवापेक्षा मोठी झाली!

पंढरपूर विशेष: जिथे दगडाची वीट देव झाली आणि भक्ती देवापेक्षा मोठी झाली!

पंढरीसी जाऊ, सुखे नांदू, भवभय हरू" — संत नामदेव-

महाराष्ट्राच्या आराध्य दैवताचे घर, दीनांचा दयाळू आणि योगीदुर्लभ अशा विठुरायाचे माहेरघर म्हणजे पंढरपूर! सोलापूरच्या पश्चिमेला, भीमा नदीच्या कुशीत वसलेले हे पावन तीर्थक्षेत्र केवळ एक मंदिर नाही, तर ती कोट्यवधी वारकऱ्यांच्या 'भावनेची शाळा' आहे. पुराणकाळापासून पांढरीपूर, उंदरीतपूर अशी नावे धारण करणारी ही भूमी संतांच्या काव्यात थेट "वैकुंठ" बनली. संतांची या भूमीवर एवढी अथांग श्रद्धा होती की, जगद्गुरू तुकोबाराय म्हणतात, *"तुका म्हणे हे पेठ भूमिवरी, हे वैकुंठ नगरी"*. तर संत बहिणाबाई म्हणतात, *"पंढरीसारखे नाही क्षेत्र कोठे, जरी ते वैकुंठे दाखविले."* चला, आज याच पंढरीची एक मनसोक्त डिजिटल वारी करूया...

१. चंद्रभागा: पाप धुण्याची पावन गंगा एसटी स्टँडवर उतरताच पाय आपोआप पुढे पडू लागतात, कारण मनाला ओढ लागलेली असते ती चंद्रभागेची. भीमा, भामा, इंद्रायणी आणि नेरा या चार नद्या पंढरीत एकत्र येतात. इथे नदीला अर्धचंद्राकृती वळसा लाभल्यामुळे तिला **'चंद्रभागा'** हे नाव मिळाले आहे, तिला 'दक्षिण गंगा' असेही संबोधतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, *"अवघाचि तीर्थे घडली एक वेळा, चंद्रभागा डोळा देखिलिया"*. इथल्या वाळवंटात पाय ठेवताच जन्मांतराचे पाप धुऊन निघते, अशी वारकऱ्यांची गाढ श्रद्धा आहे. भाविक इथे मनोभावे स्नान करतात, चंद्रभागेच्या पात्रात दिवे सोडतात आणि हातात तुळशीहार घेऊन मुख्य मंदिराकडे निघतात; कारण इथूनच खऱ्या भक्तीच्या शिखराची वाट सुरू होते.

२. भक्त पुंडलिक: ज्याने देवाला "थांब" म्हटले! चंद्रभागेच्या विस्तीर्ण पात्रातच भक्त पुंडलिकाचे मंदिर उभे आहे. पुंडलिकाची गोष्ट प्रत्येक वारकऱ्याच्या रक्तात भिनलेली आहे. कर्नाटकातील पुंडलिक जेव्हा आपल्या आई-वडिलांची मनोभावे सेवा करत होते, तेव्हा स्वतः विठ्ठल त्यांच्या भेटीला आले. परंतु, पुंडलिकाने मातृ-पितृ सेवेला प्राधान्य देत, *"देवा, आत्ता मला वेळ नाही, तुम्ही या विटेवर उभे राहा!"* असे म्हणून देवाला थांबवले आणि उभे राहण्यासाठी एक वीट सरकवली. जगाच्या पाठीवर असा कोणता भक्त असेल जो साक्षात विठ्ठलाला 'थांब' म्हणू शकतो? पण पुंडलिकाची ती निष्काम सेवा पाहून पांडुरंग भारावून गेले आणि आजही तब्बल २८ युगे उलटून गेली, तरी ते त्या विटेवर तसेच उभे आहेत. म्हणूनच वारीत पहिला गजर होतो— **"पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल!"** देवाच्या आधी भक्ताचे दर्शन घेण्याचा हा नियम सांगतो की, भक्तीशिवाय देवही अपूर्ण आहे.

३. नामदेव पायरी: अहंकार विरघळण्याचे स्थान पुंडलिकाचे दर्शन घेऊन आपण मुख्य विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिराकडे येतो. हे पूर्वाभिमुख मंदिर, त्याची मजबूत तटबंदी आणि आठ दरवाजे अत्यंत प्रेक्षणीय आहेत. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार म्हणजेच 'नामदेव दरवाजा'. इथे असलेल्या १२ पायऱ्यांपैकी पहिली पायरी म्हणजेच **'नामदेव पायरी'**. संत नामदेवांनी इथे माथा टेकवला असल्याने, कोणताही वारकरी या पायरीवर पाय ठेवत नाही. इथे प्रत्येकाला आपला अहंकार बाजूला ठेवून आत प्रवेश करावा लागतो. याच दाराच्या उजव्या कोपऱ्यात संत चोखामेळा यांची समाधी आहे. तत्कालीन समाजातील जातीभेदाची भिंत तोडून विठ्ठलाने ज्या चोखोबांना मनोभावे कवटाळले, त्यांची ही जागा! पंढरपूर आपल्याला हेच शिकवते की, देवाच्या दरबारात सगळे समान आहेत.

४. मंदिराचा गाभारा: २८ युगांचे महाध्यान सभा मंडपातील आखीव-रेखीव रचना आणि तिथल्या 'गरुड खांबाला' मारलेली मिठी आपल्याला थेट वैकुंठाचा आनंद देऊन जाते. गाभाऱ्याभोवती सोळखांबी मंडप असून त्याच्या छतावर दशावतार आणि कृष्णलीलेची अप्रतिम चित्रे कोरलेली आहेत. आणि या सगळ्याच्या केंद्रस्थानी दिसतो तो— सावळा विठूराया! कमरेवर हात ठेवून, २८ युगे एका विटेवर उभा असलेला विठ्ठल! स्वयंभू वालुकामाई शिळेपासून बनलेली ही मूर्ती पाहताना डोळे सुखावतात. मस्तकावर शिव-विष्णूच्या एकात्मतेचे प्रतीक असलेला शिवलिंगाकार मुकुट, कपाळावर सुगंधी चंदन, कानात मकर कुंडले, गळ्यात कौस्तुभमणी आणि पाठीवर शिंके... उजव्या हातात कमळ आणि डाव्या हातात शंख धारण केलेल्या या मूर्तीच्या छातीवर भृगुऋषींच्या लाठेची खूण आहे, तर डाव्या पायावर 'मुक्ताई' नावाच्या दासीने बोट लावलेली खूण आजही दिसते.

५. मंदिराचे वैश्विक दर्शन आणि कळस महिमा गाभाऱ्याभोवती प्रदक्षिणा मारताना रुक्मिणी माता, सत्यभामा, राधा, श्री गणेश, काशी विश्वेश्वर, शनेश्वर, अष्ट कालभैरव, एकमुखी दत्त आणि हनुमान यांचे दर्शन होते. आषाढी-कार्तिकी एकादशीला जेव्हा अथांग गर्दीमुळे गाभाऱ्यापर्यंत पोहोचणे कठीण होते, तेव्हा भाविक मंदिराच्या उंच कळसाचे दर्शन घेऊनच तृप्त होतात. तुकोबारायांनी म्हटलेच आहे, *"तुका म्हणे मोक्ष देखिलिया कळसा, तात्काळ हा नाश अहंकाराचा"*. कळस दिसला म्हणजे विठ्ठलाची माऊली दृष्टी आपल्यावर पडली, असाच त्याचा अर्थ! पंढरपूरला कसे जाल? महाराष्ट्राच्या कोणत्याही कानाकोपऱ्यातून एसटी बस थेट पंढरपूरला जातात. हे क्षेत्र सोलापूरपासून ७० किमी तर पुण्यापासून सुमारे २०० किमी अंतरावर आहे. आषाढी वारीच्या काळात तर लाखो वारकरी 'ज्ञानबा-तुकाराम'च्या गजरात शेकडो किलोमीटर पायी चालत येतात. पंढरपूरला जाणे म्हणजे केवळ देवाचे दर्शन घेणे नव्हे, तर स्वतःमधील 'मीपणा' विसरणे होय. चंद्रभागेत पूर्वपुण्य स्मरून स्नान करणे, पुंडलिकाकडून सेवाभाव शिकणे, नामदेव पायरीवर अहंकार अर्पण करणे आणि विठ्ठलाच्या सावळ्या रूपात स्वतःला हरवून जाणे, हीच खरी वारी आहे! तुम्हाला काय वाटते? तुमचा "पंढरीचा पहिला क्षण" कसा होता? पहिल्यांदा विठ्ठलाला विटेवर उभे पाहिले तेव्हा डोळे भरून आले होते का? की चंद्रभागेचे पाणी अंगावर घेताना मन हलके झाले होते? तुमचे अनुभव आम्हाला नक्की पाठवा.

-संकलित