भूमापनासाठी ड्रोनचा उपयोग

तंत्रज्ञानाचा उगम आपल्या ज्ञानातूनच होतो. या तंत्रज्ञानाने जगाकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलून टाकला आहे. आजच्या सर्वात रोमांचक आणि उपयुक्त तंत्रज्ञानांपैकी एक म्हणजे ड्रोन मॅपिंग. पंधरा ते वीस वर्षांपूर्वी, एकाच ठिकाणी उभे राहून जमिनीचा मोठा भाग, पर्वतीय प्रदेश किंवा भूमिगत जागांचे सर्वेक्षण आणि मोजमाप करणे शक्य होईल, याची कोणी कल्पनाही केली नसेल. पूर्वी, जमिनीचे मोजमाप करण्यासाठी मोठ्या यंत्रांचा वापर केला जात असे किंवा सर्वेक्षण करण्यासाठी लोकांना लांब अंतर चालावे लागत असे. पण आता, ड्रोनच्या मदतीने तेच काम अधिक वेगाने, अधिक सहजतेने आणि अधिक अचूकपणे करता येते. पण ड्रोन मॅपिंग म्हणजे नक्की काय? आणि ते कसे काम करते? चला, या लेखातून समजून घेऊया.
ड्रोन मॅपिंग म्हणजे काय?
ड्रोन मॅपिंग ही एक प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये विशिष्ट क्षेत्रांची उच्च-रिझोल्यूशन हवाई छायाचित्रे घेण्यासाठी मानवरहित हवाई वाहनांचा (UAVs) वापर केला जातो. त्यानंतर, या प्रतिमा एकत्र जोडून तपशीलवार नकाशे, त्रिमितीय मॉडेल्स (3-D Models) आणि भूभागाच्या वैशिष्ट्यांचे अचूक दृश्यांकन तयार करण्यासाठी विशेष सॉफ्टवेअर वापरून त्यावर प्रक्रिया केली जाते. या तंत्रज्ञानामुळे पारंपरिक सर्वेक्षण तंत्रांच्या तुलनेत लक्षणीय फायदे मिळतात, ज्यात वाढीव कार्यक्षमता, जलद डेटा संकलन आणि अधिक अचूकता यांचा समावेश होतो. वेगवेगळ्या कोनांमधून एकमेकांवर येणाऱ्या अनेक प्रतिमा घेऊन, ड्रोन मॅपिंगमुळे जमिनीच्या सीमा, वस्तूंची उंची आणि स्थलाकृतिक बदलांचे अचूक मोजमाप करणे शक्य होते. बांधकाम, कृषी, पर्यावरण निरीक्षण आणि भूव्यवस्थापन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये हे एक अत्यावश्यक साधन बनले आहे.
ड्रोन मॅपिंग कसे कार्य करते?
ड्रोन मॅपिंग आणि सर्वेक्षणाची प्रक्रिया तशी सोपी आहे, मात्र यात अनेक महत्त्वपूर्ण टप्पे आहेत.
१. उड्डाणाचे नियोजन (Planning the Flight):- सर्वप्रथम ड्रोन कोणत्या भागावर उडणार आहे, याचे नियोजन केले जाते. ड्रोन मॅपिंग सॉफ्टवेअरच्या मदतीने संगणकावर किंवा टॅबलेटवर संबंधित क्षेत्र निश्चित केले जाते.
२. ड्रोन उड्डाण (Flying the Drone):- ड्रोन, ज्याला यूएव्ही (UAV - Unmanned Aerial Vehicle) असेही म्हटले जाते, निवडलेल्या क्षेत्रावरून उड्डाण करते. उड्डाणादरम्यान ते विविध कोनांतून अनेक छायाचित्रे घेते.
३. माहिती संकलन (Collecting Data):- ड्रोनने घेतलेल्या प्रत्येक छायाचित्रात स्थानाची माहिती (GPS डेटा) आणि उंची यांसारखे महत्त्वाचे तपशील साठवलेले असतात.
४. माहिती प्रक्रिया (Processing the Data):- उड्डाण पूर्ण झाल्यानंतर सर्व छायाचित्रे ड्रोन मॅपिंग सॉफ्टवेअरमध्ये अपलोड केली जातात. हे सॉफ्टवेअर त्या छायाचित्रांना कोड्याच्या तुकड्यांप्रमाणे एकत्र जोडून संपूर्ण नकाशा तयार करते - अगदी आपण जिगसॉ कोडे खेळताना जसे तुकडे जोडतो, तसेच!
५. नकाशे आणि मॉडेल्स तयार करणे (Creating Maps and Models):- अंतिम परिणाम म्हणून 2D नकाशा, 3D नकाशा किंवा मोजमाप अहवाल तयार होतो. हे नकाशे आणि अहवाल बांधकाम, शेती, संशोधन आणि इतर अनेक क्षेत्रांमध्ये उपयुक्त ठरतात.
ही संपूर्ण प्रक्रिया ड्रोन मॅपिंग सर्वेक्षण म्हणून ओळखली जाते आणि पारंपरिक सर्वेक्षण पद्धतींपेक्षा खूपच जलद, अचूक आणि कार्यक्षम असते.
ड्रोन मॅपिंगचे फायदे
ड्रोन मॅपिंग सेवांचा वापर त्यांच्या उल्लेखनीय वेग, उच्च अचूकता आणि किफायतशीरपणामुळे अनेक उद्योगांमध्ये वाढत्या प्रमाणात होत आहे.
• जलद आणि अचूक:- ड्रोन मॅपिंग सर्वेच्या मदतीने मोठ्या क्षेत्राचे अत्यंत कमीत कमी वेळेत आणि अचूक पद्धतीने सर्वेक्षण करता येते.
• कमी खर्चिक :- हेलिकॉप्टर किंवा मोठ्या प्रमाणावर मानवी श्रम वापरण्यापेक्षा ड्रोनचा वापर अधिक किफायतशीर ठरतो.
• सुरक्षितता:- ड्रोन अशा ठिकाणी सहज उड्डाण करू शकतात, जिथे जाणे माणसांसाठी धोकादायक असू शकते, जसे की उंच डोंगराळ भाग, बांधकाम स्थळे किंवा अन्य कोणतीही जोखमीची ठिकाणे.
• सविस्तर माहिती:- ड्रोनद्वारे तयार केलेले नकाशे अत्यंत तपशीलवार असतात आणि त्यांचा वापर विविध कामांसाठी केला जाऊ शकतो.
विविध उद्योगांमध्ये ड्रोन मॅपिंगचा वापर
आजच्या झपाट्याने बदलणाऱ्या तांत्रिक क्षेत्रात, ड्रोन मॅपिंग विविध उद्योगांमध्ये अत्यंत बहुपयोगी आणि फायदेशीर ठरते.
१. शेती (Agriculture) :- शेतकरी आपल्या पिकांचे मूल्यांकन करण्यासाठी, शेतांचा आकार अचूकपणे मोजण्यासाठी आणि अचूक माहिती संकलनाद्वारे पाणी देण्याच्या व खत घालण्याच्या प्रक्रियेची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी ड्रोन मॅपिंग तंत्रज्ञानाचा उपयोग करतात.
२. बांधकाम क्षेत्र (Construction) :- बांधकाम व्यावसायिक प्रकल्प सुरू करण्यापूर्वी जमिनीची पाहणी करण्यासाठी ड्रोन मॅपिंग आणि सर्वेक्षणाचा वापर करतात. तसेच बांधकामाच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवण्यासाठी हे तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरते. यामुळे वेळेची बचत होते आणि अचूकता वाढते.
३. खाण उद्योग (Mining):- खाणी बहुतांश वेळा धोकादायक भागांमध्ये असतात. अशा ठिकाणी मानवरहित हवाई यंत्रे (UAVs) वापरून सुरक्षितपणे साठ्याचे मोजमाप, स्फोटक प्रक्रियेवर देखरेख आणि खनिज पदार्थांचे प्रमाण मोजता येते.
४. पर्यावरण अभ्यास (Environmental Studies):- शास्त्रज्ञ जंगल, नद्या आणि हवामानातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी ड्रोन मॅपिंगचा वापर करतात. यामुळे पर्यावरण संरक्षण आणि वनसंपदेचे योग्य नियोजन करण्यास मदत होते.
५. रिअल इस्टेट (Real Estate) :- मालमत्ता विकासक ग्राहकांसाठी आकर्षक प्रकल्प मांडणी तयार करण्यासाठी ड्रोन मॅपिंग सॉफ्टवेअरचा वापर करतात. हवाई दृश्यांमुळे जमीन आणि गृहनिर्माण प्रकल्पांचे सादरीकरण अधिक प्रभावीपणे करता येते.
ड्रोन मॅपिंग सॉफ्टवेअर
उत्तम सॉफ्टवेअरशिवाय ड्रोन हे केवळ उडणारी वस्तू ठरतात. ड्रोन मॅपिंग सॉफ्टवेअरच त्या छायाचित्रांना उपयुक्त आणि अचूक नकाशांमध्ये रूपांतरित करते. या सॉफ्टवेअरमध्ये अनेक महत्त्वाची वैशिष्ट्ये असतात, जसे की:
• विविध छायाचित्रे एकत्र जोडून संपूर्ण नकाशा तयार करणे.
• जमीन आणि इमारतींची 3D मॉडेल्स तयार करणे.
• अंतर, क्षेत्रफळ आणि घनफळ मोजणे.
• अभियंते आणि वास्तुविशारद वापरू शकतील अशा स्वरूपात नकाशे बनवून देणे.
योग्य सॉफ्टवेअरमुळे ड्रोन मॅपिंग सेवा अधिक व्यावसायिक, अचूक आणि विश्वासार्ह बनतात.
ड्रोन मॅपिंग विरुद्ध पारंपरिक सर्वेक्षण -
पारंपरिक सर्वेक्षणासाठी खूप वेळ आणि मनुष्यबळ लागते. सर्वेक्षकांना जमिनीचे मोजमाप करण्यासाठी विविध साधने घेऊन लांब अंतर चालावे लागते. ही पद्धत अचूक असली तरी ती वेळखाऊ आणि खर्चिक ठरते. याच्या तुलनेत ड्रोन मॅपिंग आणि सर्वेक्षण अधिक जलद आणि कार्यक्षम आहे. एखादा ड्रोन काही तासांत मोठ्या क्षेत्राचे मॅपिंग करू शकतो आणि सहज, सोपे व अचूक परिणाम देऊ शकतो. त्यामुळे अनेक कंपन्या आता ड्रोन मॅपिंग सर्वेक्षण पद्धतीकडे वळत आहेत.
ड्रोन मॅपिंगमधील आव्हाने -
इतर प्रत्येक तंत्रज्ञानाप्रमाणेच ड्रोन मॅपिंगमध्ये देखील काही आव्हाने आहेत.
• पाऊस किंवा जोरदार वाऱ्यासारख्या हवामानाच्या समस्या उड्डाणात अडथळा आणू शकतात.
• ड्रोन चालवण्यासाठी प्रशिक्षित पायलटची आवश्यकता असते.
• सॉफ्टवेअरसाठी चांगल्या संगणकाची आणि इंटरनेटची गरज असते.
• काही भागांमध्ये ड्रोन उडवण्यासाठी सरकारी परवानगी आवश्यक असू शकते.
तरीसुद्धा, या आव्हानांच्या तुलनेत ड्रोन मॅपिंगचे फायदे अधिक महत्त्वाचे आणि प्रभावी आहेत.
ड्रोन मॅपिंगचे भविष्य -
ड्रोन मॅपिंग सेवांचे भविष्य अत्यंत उज्ज्वल दिसत आहे. अधिक प्रगत कॅमेरे, अधिक शक्तिशाली ड्रोन आणि स्मार्ट सॉफ्टवेअरमुळे भविष्यात नकाशे आणखी सविस्तर आणि अचूक बनतील. लवकरच ड्रोनमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (Artificial Intelligence - AI) वापर करून नकाशांचे त्वरित विश्लेषण केले जाईल. यामुळे ड्रोन मॅपिंग आणि सर्वेक्षण पूर्वीपेक्षा अधिक वेगवान, अचूक आणि प्रभावी होईल.
आपण ड्रोनचा भूमापनासाठी होणारा विविधांगी उपयोग वरील लेखातून जाणला. ड्रोनचा भूमापनासाठी जर अचूक आणि कार्यक्षम पद्धतीने उपयोग करून घ्यायचा असेल, तर ड्रोन चालवण्यासाठी प्रशिक्षित पायलटची आवश्यकता असतेच. हीच गरज लक्षात घेऊन अमृतने एक अनोखा प्रशिक्षण उपक्रम योजला आहे. अशाप्रकारचा प्रशिक्षण कार्यक्रम सुरू करणारी अमृत ही पहिलीच शासकीय संस्था असेल. शेती क्षेत्रापासून फोटोग्राफीपर्यंत विविध क्षेत्रांतील कामे अचूक आणि उत्तम पद्धतीने करण्यासाठी ड्रोनचा वापर केला जातो. हे ड्रोन चालवण्याचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी लाखो रुपये मोजावे लागतात; मात्र राज्य शासनाच्या या योजनेअंतर्गत हे प्रशिक्षण चक्क मोफत दिले जाते. एवढेच नव्हे, तर प्रशिक्षणानंतर ड्रोन उडवण्याचा अधिकृत परवानाही दिला जातो. अमृत म्हणजेच महाराष्ट्र संशोधन, उन्नती व प्रशिक्षण प्रबोधिनी ही महाराष्ट्र शासनाची स्वायत्त संस्था आहे. खुल्या प्रवर्गातील आर्थिक दुर्बल घटकांना स्वतःच्या पायावर उभे करण्यासाठी, त्यांच्यातून उद्योजक घडवण्यासाठी ही संस्था विविध योजनांसह वेगवेगळ्या प्रकारचे उद्योजकता प्रशिक्षण कार्यक्रमही राबवते. त्यामध्येच ड्रोन पायलट बनण्यासाठीच्या प्रशिक्षणाचाही समावेश आहे. त्यासाठी 'अमृत ड्रोन मिशन' या नावाने मोहीम राबवली जाते. हा प्रशिक्षण कार्यक्रम अत्यंत दर्जेदार असून, एरव्ही ज्यासाठी किमान लाख-दीड लाख रुपये मोजावे लागतात, तो १० दिवसांचा निवासी कोर्स अमृत संस्थेकडून लक्ष्यित घटकांसाठी मोफत राबवला जातो.
ड्रोन ऑपरेटर (पायलट) प्रशिक्षण कार्यक्रमामुळे युवकांसाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात करिअरच्या नव्या संधी खुल्या होत आहेत. ड्रोनच्या वापराची क्षेत्रे आज विस्तारली असून, शेती फवारणी, पीक सर्वेक्षण, भूमापन (सर्व्हे), व्हिडिओग्राफी व फोटोग्राफी, सरकारी प्रकल्प निरीक्षण अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये ड्रोनचा प्रभावी वापर केला जातो. त्यामुळे या क्षेत्रातील प्रशिक्षित मनुष्यबळ तयार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. हे नेमके ओळखून अमृत संस्थेने ड्रोन मिशनची सुरुवात केली. महाराष्ट्रातील खुल्या प्रवर्गातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील युवकांना, विशेषतः ग्रामीण क्षेत्रात स्वयंरोजगार व रोजगार निर्मिती करणारे प्रशिक्षण देणे, हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.
मुख्यत्वेकरून शेती क्षेत्रातील वापर, जमिनीचे सर्वेक्षण, एरियल फोटोग्राफी, आपत्ती व्यवस्थापन या विषयांतून प्रशिक्षणाचे विषय या कोर्समध्ये निवडता येतात. नागरी विमान वाहतूक महासंचालनालय अर्थात 'डीजीसीए'ची सुरक्षित उड्डाण नियमावली, तसेच आधुनिक ड्रोन हाताळणी, ड्रोनचा मेंटेनन्स वगैरे बाबींचे प्रशिक्षणही या कोर्समध्ये दिले जाते. प्रात्यक्षिक ज्ञानावर भर हे या कोर्सचे वैशिष्ट्य आहे. कोर्स कालावधीतील १० दिवसांची राहण्या-जेवणाची व्यवस्था आणि खर्चही अमृत संस्थाच करते. कोर्स यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर लाभार्थ्याला ड्रोन विकत घेऊन व्यवसाय सुरू करायचा असेल, तर अमृत संस्थेच्या कर्ज व्याजपरतावा योजनेचाही लाभ घेता येऊ शकेल.
कोण घेऊ शकते या योजनेचा लाभ?
खुल्या प्रवर्गातील ज्या जातींना कुठल्याही शासकीय संस्था किंवा महामंडळाचा लाभ मिळत नाही, अशा जातींमधील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक हा अमृत संस्थेचा लक्ष्यित गट आहे. त्यामध्ये ब्राह्मण, कायस्थ, कोमटी/वैश्य, मारवाडी, पटेल, राजपूत, यलमार, अय्यंगार, राजपुरोहित, पाटीदार, नायर, नायडू, कम्मा, कानबी, सिंधी, बनिया, बंगाली, त्यागी, सेनगुनथर, गुजराथी, ठाकूर, जाट, लोहाना, हिंदू नेपाळी व भूमिहार अशा २५ जातींचा सद्यस्थितीत समावेश आहे. अशा जातींमधील वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या व्यक्ती अमृत संस्थेच्या योजनांचा लाभ घेऊ शकतात.
नियम :
- उमेदवार वर दिलेल्या लक्ष्यित गटातील असावा आणि महाराष्ट्राचा रहिवासी असावा.
- त्याचे वय १८ ते ५५ वर्षांच्या दरम्यान असावे.
- उमेदवार किमान बारावी उत्तीर्ण असावा.
- कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असावे.
- शेतकरी कुटुंबातील उमेदवाराला प्राधान्य दिले जाईल.
- अन्य सर्व कागदपत्रांसह वैद्यकीय अधिकाऱ्याकडून फिटनेस दाखला घेणे आवश्यक आहे.
ड्रोनच्या या विविधांगी वापरामुळे अनेक क्षेत्रांत त्याचा संचार वाढत आहे. तुम्ही त्याचा किती कल्पकतेने वापर करणार, यावर त्याचा उपयोग अवलंबून आहे. आणि आपल्यात कल्पकता असेल तर कितीतरी गोष्टी साध्य होतात, हो ना?