लासूर येथील आनंदेश्वर मंदिर

आनंदेश्वर मंदिर हे महाराष्ट्रातील एक अद्वितीय, ऐतिहासिक आणि धार्मिक पर्यटनस्थळ आहे. अमरावती जिल्ह्याच्या दर्यापूर तालुक्यातील लासूर गावाजवळ पूर्णा नदीच्या शांत काठावर वसलेले हे प्राचीन शिवमंदिर आपल्या भव्य दगडी स्थापत्यामुळे आणि ऐतिहासिक वारशामुळे पर्यटकांना आकर्षित करते. काळ्या दगडांमध्ये उभारलेले हे मंदिर दुरून पाहताना एखाद्या भक्कम किल्ल्याची आठवण करून देते.

भगवान शिवांचे हे मंदिर १३व्या शतकातील असल्याचे मानले जाते. यादवकालीन हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचा प्रभाव मंदिराच्या प्रत्येक भागात दिसून येतो. संपूर्ण मंदिर काळ्या बेसॉल्ट दगडांपासून बांधण्यात आले असून, दगडांना एकमेकांत अचूक बसवून चुना किंवा सिमेंटचा वापर न करता ही रचना उभारण्यात आली आहे. ही स्थापत्यपद्धती त्या काळातील अभियांत्रिकी कौशल्याचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते.

मंदिराची रचना त्रिदल शैलीची असून, तीन गर्भगृहे मध्यवर्ती मोकळ्या सभागृहाशी जोडलेली आहेत. या मध्यभागाला स्वर्गमंडप असे संबोधले जाते. मंदिरातील १२ उघडे आणि भिंतींमध्ये कोरलेले सहा असे एकूण १८ दगडी खांब त्याच्या वास्तुकलेचे मुख्य आकर्षण आहेत. या खांबांवर भूमितीय नक्षीकाम, ऋषीमुनी, देवता आणि पौराणिक प्रतिमा अत्यंत सूक्ष्मतेने कोरलेल्या आहेत. खांबांची मांडणी गणितीय अचूकता आणि खगोलशास्त्रीय संकल्पनांचा प्रभाव दर्शवते. त्यामुळे हे मंदिर स्थापत्य अभ्यासकांसाठीही महत्त्वाचे ठरते.

मंदिराच्या सभोवतालचे शांत वातावरण, पूर्णा नदीचा निसर्गरम्य परिसर आणि प्राचीन शिल्पकलेचा संगम पर्यटकांना एक वेगळाच अनुभव देतो. महाशिवरात्रीसारख्या उत्सवांमध्ये येथे भाविकांची मोठी गर्दी होते आणि मंदिर परिसर भक्तिमय वातावरणाने भारून जातो. या ऐतिहासिक वारशाचे महत्त्व लक्षात घेऊन भारतीय पुरातत्त्व खात्याने आनंदेश्वर मंदिराला राष्ट्रीय महत्त्वाचे संरक्षित स्मारक म्हणून मान्यता दिली आहे. त्यामुळे हे मंदिर विदर्भातील एक महत्त्वाचे सांस्कृतिक आणि पर्यटन केंद्र म्हणून ओळखले जाते.

कसे जाता येईल?

हे मंदिर दर्यापूरपासून सुमारे १४ किलोमीटर अंतरावर असून, अमरावती शहरापासून अंदाजे ६७ किलोमीटरवर आहे. ते अकोला शहरापासून अंदाजे २५ किलोमीटर अंतरावर असून दर्यापूर-मैसांग मार्गाने तेथे जाता येते.