गोविंद शंकरशास्त्री बापट

प्रख्यात संस्कृत पंडित, भाषांतरकार आणि व्युत्पन्न व्यक्तिमत्त्व असलेले गोविंद शंकरशास्त्री बापट संस्कृत व्याकरणावरील सखोल अभ्यासामुळे तत्कालीन विद्वान वर्तुळात प्रसिद्ध होते. त्यांचा जन्म आठ फेब्रुवारी १८४४ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील गणपतीपुळे येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक संस्कृत शिक्षण वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले. पुढे पुण्यात केशवशास्त्री नेने यांच्याकडे त्यांनी व्याकरण आणि न्यायशास्त्राचे प्रगत अध्ययन केले. त्यांनी ठाणे आणि अहमदनगर (आताचे अहिल्यानगर) येथे नोकरी केल्यानंतर मुंबईतील एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये अध्यापन केले. संस्कृत व्याकरण आणि कोशांच्या क्षेत्रात बापट यांचे मोलाचे योगदान आहे. ‘व्युत्पत्तिप्रदीप’ हा त्यांचा अत्यंत महत्त्वाचा कोश असून, यामध्ये त्यांनी शब्दांच्या उत्पत्तीसोबतच तत्कालीन सामाजिक आणि धार्मिक संकेतांचे वर्णन केले आहे. त्यांनी नीतिमत्तेवर आधारित ‘सद्वर्तन’ या प्रसिद्ध पुस्तकाचे लेखन केले आहे. A Guide to Sanskrit Verbs (१८८६) हा संस्कृत क्रियापदांच्या रूपांचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी इंग्रजीतील महत्त्वाचा मार्गदर्शक ग्रंथ आहे. त्यांनी 'भट्टीकाव्य' या संस्कृत महाकाव्यावरही कार्य केले आहे. त्यांच्या ग्रंथलेखनाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे भाषेतील फेरफार आणि लोकांच्या आचार-विचारांमधील बदल त्यांनी अतिशय सूक्ष्मपणे नोंदवले आहेत. ६ मार्च १९०५ रोजी त्यांचे निधन झाले.

(संकलित)