स्वामी रामानंद तीर्थ

महान संत व समाजसुधारक स्वामी रामानंद तीर्थ यांचे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील योगदान अविस्मरणीय आहे. स्वातंत्र्य चळवळ, शिक्षणप्रसार आणि समाजसुधारणांसाठी त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन व्यतीत केले. स्वामी रामानंद तीर्थ यांचा जन्म तीन ऑक्टोबर १९०३ रोजी महाराष्ट्रातील हिंगोली जिल्ह्यात झाला. त्यांचे मूळ नाव रामचंद्र बाबाजी काळे होते. त्यांनी आपले जीवन समाजाच्या सेवेसाठी समर्पित करण्यासाठी संन्यास घेतला व स्वामी रामानंद तीर्थ हे नाव धारण केले. स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी मराठवाड्यात निजामविरोधी चळवळीचे नेतृत्व केले. निजामाच्या अन्यायकारक धोरणांना विरोध करण्यासाठी त्यांनी शेतकरी, कामगार आणि दलित यांना संघटित करून त्यांना स्वातंत्र्याच्या चळवळीत सहभागी करून घेतले. त्यांनी तेलंगणमधील सत्याग्रहाचेही नेतृत्व केले होते. 

स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी शिक्षणाचा प्रचार करण्यासाठीही अनेक प्रयत्न केले. त्यांनी १९५८मध्ये मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळाची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी मराठवाड्यात शिक्षणाचा प्रसार केला व अनेक शाळा-महाविद्यालये स्थापन केली. त्यांचे जीवन केवळ स्वातंत्र्यलढ्यापुरते मर्यादित नव्हते. ते जातिव्यवस्थेच्या विरोधात होते व समाजात समानतेचा प्रचार करत. त्यांनी दलितांच्या उन्नतीसाठी विशेष प्रयत्न केले आणि सर्वधर्मसमभावाची शिकवण दिली.

२२ जानेवारी १९७२ रोजी स्वामी रामानंद तीर्थ यांचे निधन झाले. त्यांचा स्मृतिदिन हा त्यांच्या कार्याची आठवण करून देतो. त्यांच्या विचारांवर आधारित समाजाची उभारणी करण्याचा व समाजात न्याय, बंधुता व समानतेचा प्रचार करण्याचा संकल्प करण्याचा हा दिवस आहे.

(संकलित)