डॉ. दिनकर केळकर

पुण्यातील अनेक गोष्टी सुप्रसिद्ध आहेत. पुण्यात गेल्यावर आवर्जून भेट द्यावे असे ठिकाण म्हणजे केळकर संग्रहालय. त्या संग्रहालयातल्या प्राचीन वस्तू पाहिल्या, की त्यामागचा इतिहास, शौर्यकहाण्या, समृद्ध वारसा नकळत आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो. या संग्रहालयामागची प्रेरणा आहे डॉ. दिनकर केळकर यांची. असंख्य दुर्मीळ वस्तू मिळवताना दिनकर केळकर यांनी एक प्रकारचे राष्ट्रकार्यच केले आहे. १० जानेवारी १८९६ हा त्यांचा जन्मदिन. त्या निमित्ताने जाणून घेऊ या त्यांच्याविषयी आणि त्यांनी उभारलेल्या संग्रहालयाविषयी...

काकासाहेब केळकर या नावाने प्रसिद्ध असलेले पद्मश्री डॉ. दिनकर गंगाधर केळकर हे पुण्यातील प्रसिद्ध राजा दिनकर केळकर संग्रहालयाचे संस्थापक आणि कवी होते. त्यांचा जन्म करंजगाव (पुणे जिल्हा) येथे झाला. ते 'अज्ञातवासी' या टोपणनावाने काव्यलेखन करत असत. त्यांना इतिहास आणि जुन्या वस्तूंच्या संग्रहाची प्रचंड ओढ होती. त्यांनी सुमारे ६० वर्षे भारतभर फिरून २१ हजारांहून अधिक दुर्मीळ ऐतिहासिक वस्तू गोळा केल्या. आपला एकुलता एक मुलगा 'राजा' याच्या अकाली निधनानंतर, त्यांनी या संग्रहालयाला त्याचे नाव दिले. त्यांच्या संग्रहात मुघलकालीन दिवे, विविध प्रकारचे अडकित्ते, वाद्ये, मूर्ती आणि पानशेतच्या पुरानंतर वाचवलेला प्रसिद्ध 'मस्तानी महाल' यांचा समावेश आहे. 

त्यांनी 'अज्ञातवासी' या नावाने कवितांची पुस्तके प्रकाशित केली. तसेच प्रसिद्ध कवी भा. रा. तांबे यांच्या कवितांचे संपादन केले. त्यांनी श्री महाराष्ट्र शारदामंदिर या संस्थेची स्थापना केली होती. त्यांनी आपला हा अमूल्य ठेवा १९६२-१९७५च्या सुमारास महाराष्ट्र शासनाच्या पुरातत्त्व विभागाकडे सुपूर्द केला. भारत सरकारतर्फे त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यात आला. त्यांना पद्मश्री (१९८१) पुरस्कार देण्यात आला. त्याचप्रमाणे त्यांना सावित्रीबाई पुणे विद्यापीठातर्फे डी. लिट. ही सन्माननीय डॉक्टरेट पदवी बहाल करण्यात आली. त्यांना पुण्यभूषण पुरस्कारानेदेखील सन्मानित करण्यात आले आहे. 

१७ एप्रिल १९९० रोजी डॉ. केळकर यांचे निधन झाले. सामान्य माणसाच्या घरातील दैनंदिन वस्तूंकडे कलात्मक दृष्टीने बघण्याचे कसब त्यांनी आपल्या संग्रहातून जगाला दाखवून दिले.

(संकलित)