मदर तेरेसा : मानवसेवेचा तेजस्वी अध्याय

मानवतेच्या सेवेसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणाऱ्या व्यक्तींच्या इतिहासात मदर तेरेसा यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. गरिबी, आजारपण, उपेक्षा आणि निराधारपणाने त्रस्त असलेल्या लोकांसाठी त्यांनी आयुष्यभर काम केले. धर्म, जात किंवा सामाजिक स्थितीचा भेद न करता गरजूंची सेवा करण्याचा संदेश त्यांनी जगासमोर ठेवला. त्यांच्या सेवाभावी कार्यामुळे त्या भारतासह संपूर्ण जगात मानवतेचे प्रतीक बनल्या.

मदर तेरेसा यांचे मूळ नाव ॲग्नेस गोंक्झा बोजाक्शिऊ होते. त्यांचा जन्म २६ ऑगस्ट १९१० रोजी तत्कालीन ऑटोमन साम्राज्यातील स्कोप्जे येथे एका अल्बेनियन कुटुंबात झाला. त्यांचे कुटुंब धार्मिक आणि सेवाभावी विचारांचे होते. लहानपणापासूनच मिशनरींच्या जीवनाविषयीच्या कथा ऐकून त्यांना समाजसेवेची प्रेरणा मिळाली. वयाच्या अवघ्या १८व्या वर्षी त्यांनी घर सोडून आयर्लंडमधील सिस्टर्स ऑफ लोरेटो या धार्मिक संस्थेत प्रवेश घेतला आणि पुढे भारतात येऊन आपले आयुष्य सेवाकार्यासाठी समर्पित केले.

सन १९२९ मध्ये त्या भारतात आल्या. दार्जिलिंग येथे त्यांनी धार्मिक प्रशिक्षण घेतले आणि नंतर कलकत्त्यातील लोरेटो कॉन्व्हेंट शाळेत शिक्षिका म्हणून काम केले. जवळपास दोन दशके त्यांनी अध्यापन केले. मात्र कलकत्त्याच्या रस्त्यांवरील गरिबी, भूक आणि आजारपणाने त्यांचे मन अस्वस्थ झाले. १९४६ मध्ये दार्जिलिंगला रेल्वेने प्रवास करत असताना त्यांना गरिबांमध्ये राहून त्यांची सेवा करण्याची अंतःप्रेरणा मिळाल्याचे त्यांनी नंतर सांगितले. या अनुभवाला त्यांनी ‘कॉल विथिन द कॉल’ असे संबोधले.

मदर तेरेसा जन्माने भारतीय नव्हत्या. त्या मूळच्या अल्बेनियन होत्या; मात्र भारतात आल्यानंतर त्यांनी भारतीय समाज, संस्कृती आणि सेवाभावाशी स्वतःला जोडून घेतले. भारतातील विविध धर्म, परंपरा आणि गरिबांच्या जीवनातील संघर्ष त्यांनी जवळून अनुभवला. याच अनुभवातून त्यांचे सेवाकार्य अधिक व्यापक झाले. त्यांनी सन १९४८ मध्ये भारतीय नागरिकत्व स्वीकारले आणि भारतालाच आपल्या मानवसेवेचे प्रमुख कार्यक्षेत्र बनवले. साधी पांढरी साडी आणि निळी किनार हा त्यांचा आणि मिशनरीज ऑफ चॅरिटीच्या सेविकांचा पोशाख पुढे त्यांच्या कार्याची जगभरातील ओळख बनला. त्यांनी आपल्या ओळखीबद्दल सांगताना, “By blood, I am Albanian. By citizenship, an Indian. By faith, I am a Catholic nun. As to my calling, I belong to the world,” असे म्हटले होते. त्यामुळे जन्माने अल्बेनियन असल्या तरी भारताने त्यांच्या जीवनाला आणि सेवाकार्याला एक महत्त्वपूर्ण दिशा दिली.

सन १९४८ मध्ये त्यांनी लोरेटो संस्थेतील पारंपरिक पोशाख सोडून साधी पांढरी साडी आणि निळ्या किनारीचा पोशाख स्वीकारला आणि कलकत्त्यातील झोपडपट्ट्यांमध्ये प्रत्यक्ष सेवाकार्य सुरू केले. त्यांनी गरिबांसाठी शाळा सुरू केली, आजारी आणि निराधार लोकांची काळजी घेतली आणि भुकेल्यांना अन्न मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न केले. सुरुवातीच्या काळात त्यांच्याकडे साधने आणि आर्थिक मदत अत्यंत मर्यादित होती. अनेक अडचणी असूनही त्यांनी आपला सेवामार्ग सोडला नाही.

७ ऑक्टोबर १९५० रोजी मदर तेरेसा यांच्या ‘मिशनरीज ऑफ चॅरिटी’ या संस्थेला व्हॅटिकनची मान्यता मिळाली. या संस्थेचे ध्येय समाजातील ‘सर्वात गरीबांतील गरीब’ लोकांची सेवा करणे हे होते. सन १९५२ मध्ये त्यांनी कलकत्त्यात ‘निर्मल हृदय’ हे मरणासन्न आणि निराधार व्यक्तींसाठीचे आश्रयगृह सुरू केले. येथे रस्त्यावर सापडलेल्या आजारी आणि मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या लोकांना आधार, काळजी आणि सन्मानाने जगण्याची संधी दिली जात होती.

यानंतर त्यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी ‘शांती नगर’ सुरू केले. अनाथ आणि बेघर मुलांसाठी ‘निर्मला शिशु भवन’ उभारले. गरजूंसाठी दवाखाने, अन्नछत्रे, अनाथालये आणि विविध सेवाकेंद्रे सुरू करण्यात आली. त्यांच्या कार्याचा विस्तार भारताबाहेरही झाला. पुढील काही दशकांत मिशनरीज ऑफ चॅरिटीने आशिया, आफ्रिका, युरोप, अमेरिका आणि इतर अनेक भागांत आपली सेवा पोहोचवली.

मदर तेरेसा केवळ भारतातील गरिबांसाठीच कार्यरत राहिल्या नाहीत, तर युद्ध आणि नैसर्गिक आपत्तीच्या काळातही त्यांनी मदतीचा हात पुढे केला. सन १९८२ मध्ये बेरूत येथे युद्धाच्या काळात त्यांनी आघाडीच्या रुग्णालयात अडकलेल्या मुलांना बाहेर काढण्यासाठी तात्पुरत्या युद्धविरामासाठी प्रयत्न केले. आर्मेनियातील भूकंपग्रस्त, इथिओपियातील उपासमारीचे बळी आणि चर्नोबिल दुर्घटनेतील पीडितांसाठीही त्यांनी मदतकार्य केले.

त्यांच्या सेवाकार्याला भारत आणि जगभरातून अनेक पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले. वर्ष १९६२ मध्ये त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला. भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री, जवाहरलाल नेहरू पुरस्कार आणि १९८० मध्ये देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘भारतरत्न’ प्रदान केला. १९७९ मध्ये त्यांना गरिबी आणि दुःख दूर करण्याच्या कार्यासाठी नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला. पुरस्कारासोबत मिळणाऱ्या पारंपरिक मेजवानीऐवजी तिच्यावर होणारा खर्च गरिबांसाठी वापरण्याची विनंती त्यांनी केली.

मात्र मदर तेरेसा यांच्या कार्याबाबत सर्वच प्रतिक्रिया सकारात्मक नव्हत्या. त्यांच्या काही समीक्षकांनी त्यांच्या संस्थांमधील वैद्यकीय सुविधा, वेदनाशामक उपचार आणि स्वच्छतेच्या व्यवस्थेबाबत प्रश्न उपस्थित केले. काहींनी त्यांच्या गरिबीकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनावर तसेच गर्भपात आणि गर्भनिरोधकांविरोधातील भूमिकेवरही टीका केली. त्यांच्या समर्थकांनी मात्र त्यांचे मुख्य उद्दिष्ट रुग्णालयांची उभारणी करणे नसून समाजाकडून नाकारल्या गेलेल्या लोकांना आधार आणि सन्मान देणे हे असल्याचे स्पष्ट केले. त्यामुळे मदर तेरेसा यांचे व्यक्तिमत्त्व हे प्रशंसा आणि टीका या दोन्हींच्या केंद्रस्थानी राहिले.

आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांची प्रकृती खालावत गेली. हृदयविकार आणि इतर आरोग्यविषयक समस्यांमुळे त्यांना अनेकदा रुग्णालयात दाखल व्हावे लागले. १३ मार्च १९९७ रोजी त्यांनी मिशनरीज ऑफ चॅरिटीच्या प्रमुखपदाचा राजीनामा दिला. त्यानंतर ५ सप्टेंबर १९९७ रोजी कलकत्त्यात त्यांचे निधन झाले. भारत सरकारने त्यांच्या मानवसेवेच्या कार्याचा सन्मान म्हणून त्यांच्यावर राजकीय इतमामात अंत्यसंस्कार केले.

मृत्यूनंतरही त्यांच्या कार्याची परंपरा थांबली नाही. कॅथोलिक चर्चने त्यांच्या जीवनाचा आणि कार्याचा अभ्यास करून त्यांना २००३ मध्ये ‘धन्य’ घोषित केले. त्यांच्या मध्यस्थीने झालेल्या चमत्कारांच्या मान्यतेनंतर पोप फ्रान्सिस यांनी ४ सप्टेंबर २०१६ रोजी व्हॅटिकनमधील सेंट पीटर्स स्क्वेअर येथे त्यांना संत घोषित केले. त्या दिवसापासून त्या ‘सेंट तेरेसा ऑफ कलकत्ता’ या नावाने ओळखल्या जातात. ५ सप्टेंबर हा त्यांचा स्मृतिदिन आणि धार्मिक परंपरेत उत्सवाचा दिवस म्हणून पाळला जातो.

मदर तेरेसा यांचे संपूर्ण जीवन हे सेवा, त्याग आणि करुणेचे उदाहरण मानले जाते. जन्माने अल्बेनियन असूनही त्यांनी भारताला आपल्या सेवाभूमीचे रूप दिले आणि भारतीय समाजातील वंचित, गरीब आणि निराधार लोकांसाठी आपले आयुष्य वाहून घेतले. त्यांच्या कार्याबद्दल मतभेद असले तरी गरिबांकडे आणि निराधारांकडे जगाचे लक्ष वेधण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. मानवतेची सेवा हीच खरी श्रद्धा मानणाऱ्या मदर तेरेसा आजही जगभरातील असंख्य सेवाभावी कार्यकर्त्यांसाठी प्रेरणेचा दीप आहेत. त्यांचे जीवन एकच संदेश देते—मानवतेसाठी केलेले निःस्वार्थ कार्य काळाच्या ओघातही स्मरणात राहते.

संकलित -