गुजराती साहित्याचे प्रख्यात साहित्यिक व समाजसुधारक नर्मदाशंकर लालशंकर दवे

गुजराती साहित्याच्या आधुनिक वाटचालीत महत्त्वाचे योगदान देणारे साहित्यिक, कवी आणि समाजसुधारक नर्मदाशंकर लालशंकर दवे, अर्थात नर्मद, यांचा जन्म २४ ऑगस्ट १८३३ रोजी सुरत येथे झाला. साहित्याच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न मांडत त्यांनी रूढी-परंपरांचा चिकित्सक विचार, शिक्षण, सामाजिक सुधारणा आणि स्वाभिमान यांना महत्त्व दिले. ‘नर्मकोश’ सारख्या महत्त्वपूर्ण कार्यातून त्यांनी गुजराती भाषेच्या विकासात योगदान दिले, तर ‘जय जय गरवी गुजरात’ या रचनेतून गुजरातच्या सांस्कृतिक अस्मितेला प्रभावी शब्द दिले. साहित्य आणि समाजसुधारणेची सांगड घालणारे नर्मद यांचे कार्य आजही महत्त्वपूर्ण मानले जाते.

एकोणिसाव्या शतकातील गुजरातमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलांची प्रक्रिया सुरू असताना आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून समाजाला विचार करायला प्रवृत्त करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून नर्मदाशंकर लालशंकर दवे यांचे नाव पुढे येते. साहित्यविश्वात ‘नर्मद’ या नावाने ओळखले जाणारे नर्मद हे केवळ कवी आणि लेखक नव्हते, तर सामाजिक प्रश्नांकडे चिकित्सक नजरेने पाहणारे विचारवंत आणि समाजसुधारकही होते.साहित्याला समाजाशी जोडणारे नर्मद नर्मदांनी कविता, निबंध, गद्यलेखन आणि विविध साहित्यप्रकारांत लेखन केले. त्यांच्या लेखनात सामाजिक प्रश्न, स्वाभिमान, देशप्रेम, व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि समाजसुधारणेचे विचार दिसून येतात. त्यामुळे त्यांच्या साहित्याला केवळ साहित्यिक मूल्य नसून त्या काळातील समाजजीवनाचे प्रतिबिंब आणि परिवर्तनाची हाक असेही स्वरूप प्राप्त झाले.

गुजराती भाषेच्या विकासासाठी केलेले त्यांचे कार्य विशेष उल्लेखनीय आहे. ‘नर्मकोश’ हा त्यांनी तयार केलेला महत्त्वपूर्ण गुजराती शब्दकोश मानला जातो. गुजराती भाषेतील शब्दसंपदा संकलित करून तिचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या या प्रयत्नामुळे भाषेच्या अभ्यासाला मोठी मदत झाली. नर्मदांच्या साहित्यिक कार्यातील आणखी एक विशेष उल्लेख म्हणजे ‘जय जय गरवी गुजरात’ ही प्रसिद्ध रचना. गुजरातच्या भूमीबद्दलचा अभिमान, सांस्कृतिक ओळख आणि सामूहिक भावनेला अभिव्यक्ती देणारी ही रचना पुढे गुजरातच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनली.

समाजसुधारणेचा विचार - नर्मदांचे कार्य केवळ साहित्यापुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील जुन्या रूढी, विषमता आणि अंधानुकरण यांचा त्यांनी चिकित्सक विचार केला. शिक्षणाचा प्रसार, स्त्रियांच्या स्थितीत सुधारणा आणि समाजात विवेकवादी विचारांची वाढ यांसारख्या विषयांवर त्यांनी लेखन केले.

समाजात बदल घडवून आणण्यासाठी विचारांमध्ये बदल होणे आवश्यक आहे, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यामुळे त्यांनी आपल्या लेखणीचा उपयोग सामाजिक प्रश्न मांडण्यासाठी आणि लोकांमध्ये विचार करण्याची वृत्ती निर्माण करण्यासाठी केला. त्या काळाच्या सामाजिक परिस्थितीत अशा प्रकारे स्पष्टपणे विचार मांडणे हे त्यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य ठरले. भाषा, साहित्य आणि समाजासाठी दिलेला वारसा

नर्मदांनी गुजराती भाषेला केवळ साहित्यिक अभिव्यक्तीचे माध्यम म्हणून पाहिले नाही, तर समाजाच्या विचारविश्वाला दिशा देणारे प्रभावी साधन म्हणून तिचा वापर केला. साहित्य, भाषा आणि समाजसुधारणा या तिन्ही क्षेत्रांना जोडणारे त्यांचे कार्य गुजराती सांस्कृतिक इतिहासात महत्त्वाचे ठरते. त्यांच्या लेखनामुळे सामाजिक प्रश्नांवर चर्चा होण्यास चालना मिळाली. स्वतंत्र विचार, स्वाभिमान आणि सामाजिक सुधारणेची जाणीव यांना त्यांनी साहित्याच्या माध्यमातून बळ दिले. त्यामुळे पुढील पिढ्यांतील साहित्यिक आणि विचारवंतांसाठीही त्यांचे कार्य महत्त्वाचे ठरले.

आजच्या काळात नर्मदांचे विचार का महत्त्वाचे? आज समाज तंत्रज्ञान आणि माहितीच्या युगात वेगाने बदलत आहे. मात्र बदलत्या काळातही स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती, विवेकाने निर्णय घेणे आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव या मूल्यांची गरज कायम आहे. नर्मदांच्या कार्यातून याच गोष्टींची प्रेरणा मिळते.

भाषा आणि साहित्याचे जतन करतानाच समाजातील प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहणे, शिक्षणाला महत्त्व देणे आणि सकारात्मक सामाजिक बदलासाठी आपल्या ज्ञानाचा उपयोग करणे, हा नर्मदांच्या कार्याचा आजच्या पिढीसाठी महत्त्वाचा संदेश मानता येतो. साहित्यिक, कवी, विचारवंत आणि समाजसुधारक म्हणून नर्मदांनी गुजराती साहित्य आणि समाजजीवनावर उमटविलेला ठसा आजही कायम आहे. त्यांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांच्या साहित्यिक योगदानासोबतच सामाजिक विचारांचे स्मरण करणे म्हणजे आधुनिक गुजराती साहित्याच्या जडणघडणीतील एका महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाच्या कार्याला उजाळा देणे होय.

अमृत संस्थेविषयी : महाराष्ट्र संशोधन, उन्नती व प्रशिक्षण प्रबोधिनी अर्थात अमृत ही राज्य शासनाची स्वायत्त संस्था असून, खुल्या प्रवर्गातील ज्या जातींना कुठल्याही शासकीय संस्था किंवा महामंडळाचा लाभ मिळत नाही अशा जातींमधील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक हा अमृत संस्थेचा लक्ष्यित गट आहे. त्यामध्ये ब्राह्मण, कायस्थ, कोमटी/वैश्य, मारवाडी, पटेल, राजपूत, यलमार, अय्यंगार, राजपुरोहित, पाटीदार, नायर, नायडू, कम्मा, कानबी, सिंधी, बनिया, बंगाली, त्यागी, सेनगुनथर, गुजराथी, ठाकूर, जाट, लोहाना, हिंदू नेपाळी व भूमिहार अशा २५ जातींचा सद्यस्थितीत समावेश आहे. अशा जातींमधील वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या व्यक्ती अमृत संस्थेच्या विविध योजनांचा लाभ घेऊ शकतात. राज्याच्या सर्व ३६ जिल्ह्यांमध्ये अमृत संस्थेची कार्यालये असून, अधिक माहितीसाठी अमृत संस्थेच्या आपापल्या जिल्ह्यातील कार्यालयाशी संपर्क साधावा. तसेच, अमृत संस्थेचे संकेतस्थळ आणि सोशल मीडिया हँडल्स पाहावीत.

संकेतस्थळ :https://mahaamrut.org.in/

अधिक माहितीसाठी संपर्क : ओमकार मिलिंदराव हरदास

जिल्हा व्यवस्थापक -९११२२२८७७५

जिल्हा कार्यालय पत्ता : श्री साई किराणा घराच्या बाजूला,शास्त्री नगर,स्टेशन रोड,

भंडारा – ४४१९०४

ई-मेल : amrut.bhandara.dm@gmail.com