स्वामी विवेकानंद शिला स्मारकाचे शिल्पकार - एकनाथजी रानडे

स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन आपले संपूर्ण जीवन राष्ट्रसेवेसाठी समर्पित करणारे, कुशल संघटक आणि विवेकानंद शिला स्मारकाचे शिल्पकार एकनाथ रामकृष्ण रानडे यांची आज पुण्यतिथी. त्यांच्या कार्याचे स्मरण करून त्यांच्या राष्ट्रनिर्माणाच्या विचारांना विनम्र अभिवादन करण्यात येत आहे.

एकनाथ रामकृष्ण रानडे यांचा जन्म १९ नोव्हेंबर १९१४ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील तिमटाळा येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर राष्ट्रसेवा आणि सामाजिक कार्याचे संस्कार झाले. पुढे त्यांनी संघटनात्मक कार्याला वाहून घेतले आणि समाजातील विविध घटकांना एका ध्येयासाठी एकत्र आणण्याची असामान्य क्षमता त्यांनी विकसित केली.

स्वामी विवेकानंदांचे विचार त्यांच्या जीवनकार्याचा महत्त्वाचा आधार होते. राष्ट्राची प्रगती ही केवळ भौतिक विकासातून नव्हे, तर चारित्र्यसंपन्न आणि कर्तृत्ववान व्यक्तींच्या निर्मितीतून होते, या विचारातून त्यांनी युवक आणि समाजाला राष्ट्रनिर्माणाच्या कार्याशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.

स्वामी विवेकानंद शिला स्मारकाच्या उभारणीत महत्त्वपूर्ण योगदान होते. कन्याकुमारी येथील समुद्रातील एका शिळेवर स्वामी विवेकानंदांनी ध्यान केले होते. या पवित्र स्थळी त्यांचे स्मारक उभारण्याचा संकल्प करण्यात आला. मात्र या स्मारकाच्या उभारणीसमोर अनेक अडचणी होत्या. हे आव्हान एकनाथ रानडे यांनी स्वीकारले. संघटन कौशल्य, नियोजन, जनसंपर्क आणि अथक परिश्रम यांच्या बळावर त्यांनी देशभरातील नागरिक, विविध संस्था, राज्य सरकारे आणि लोकप्रतिनिधींना या कार्याशी जोडले.

स्मारक हे केवळ एका प्रदेशाचे न राहता संपूर्ण देशाचे स्मारक व्हावे, यासाठी त्यांनी व्यापक जनसहभाग उभा केला. अनेक अडचणींवर मात करत विवेकानंद शिला स्मारकाचे काम पूर्ण झाले आणि २ सप्टेंबर १९७० रोजी स्मारकाचे लोकार्पण झाले. आज कन्याकुमारी येथील हे स्मारक स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांचे आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रेरणास्थान म्हणून ओळखले जाते.

केवळ शिला स्मारकाचे काम करून,एकनाथ रानडे यांचे कार्य थांबले नाही. केवळ दगड-विटांचे स्मारक उभारण्यापेक्षा स्वामी विवेकानंदांचे विचार समाजजीवनात प्रत्यक्ष उतरविणारे ‘जिवंत स्मारक’ उभारावे, असा त्यांचा विचार होता. याच संकल्पनेतून सन १९७२ मध्ये विवेकानंद केंद्राची स्थापना करण्यात आली.

‘मनुष्यनिर्माण आणि राष्ट्रनिर्माण’ हे केंद्राच्या कार्याचे प्रमुख उद्दिष्ट ठेवण्यात आले. योग, शिक्षण, ग्रामीण विकास, युवक विकास, महिला सक्षमीकरण, संस्कार आणि समाजसेवा अशा विविध माध्यमांतून समाजाच्या विकासासाठी कार्य पुढे नेण्यात आले.

एकनाथ रानडे यांनी आपल्या जीवनातून शिस्त, संघटन, त्याग, नियोजन आणि राष्ट्रसेवा यांचे महत्त्व अधोरेखित केले. मोठे कार्य करण्यासाठी केवळ एक व्यक्ती पुरेशी नसते, तर समाजातील प्रत्येक घटकाला एका सकारात्मक ध्येयाशी जोडणे आवश्यक असते, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले. २२ ऑगस्ट १९८२ रोजी त्यांचे निधन झाले. मात्र त्यांनी उभारलेले विवेकानंद शिला स्मारक आणि त्यांनी सुरू केलेले विवेकानंद केंद्र यांच्या माध्यमातून त्यांचे कार्य आणि विचार आजही पुढे जात आहेत. एकनाथ रानडे यांचे जीवन हे ‘एक जीवन, एक ध्येय’ या भावनेने राष्ट्रसेवेला समर्पित केलेल्या व्यक्तिमत्त्वाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या राष्ट्रसेवेला आणि राष्ट्रनिर्माणाच्या कार्याला विनम्र अभिवादन.

संकलित -