लेखणी, पत्रकारिता आणि देशकार्याचा ध्यास - डॉ. नारायण सावरकर स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे धाकटे बंधू, दंतवैद्य, साहित्यिक आणि ‘श्रद्धानंद’ साप्ताहिकाचे संपादक

शिक्षण, संघर्ष आणि कुटुंबाची जबाबदारी डॉ. नारायण दामोदर सावरकर यांचे जीवन स्वातंत्र्यचळवळीतील संघर्ष, कौटुंबिक जबाबदारी आणि सामाजिक-राजकीय कार्याशी जोडलेले होते. स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर आणि गणेश दामोदर ऊर्फ बाबाराव सावरकर यांचे ते धाकटे बंधू होते. दोन्ही मोठे बंधू ब्रिटिशांच्या कारावासात असताना कुटुंबाची जबाबदारी नारायणरावांवर आली.

प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. कोलकाता येथील नॅशनल मेडिकल कॉलेजमधून दंतवैद्यकाची पदवी संपादन केल्यानंतर मुंबईत दंतवैद्य म्हणून व्यवसाय सुरू केला. या व्यवसायातून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह सांभाळतानाच त्यांनी सार्वजनिक कार्यातील सहभाग कायम ठेवला. बंधूंच्या सुटकेसाठी प्रयत्न आणि राजकीय सहभाग स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि बाबाराव सावरकर यांच्या सुटकेसाठी नारायणरावांनी सातत्याने प्रयत्न केले. त्यांच्या सुटकेच्या मागणीसाठी त्यांनी इतर सहकाऱ्यांच्या मदतीने जनसमर्थन मिळवण्याचा प्रयत्न केला. त्या काळातील राजकीय परिस्थितीत कुटुंबीयांची सुटका करून घेणे हे मोठे आव्हान होते. नारायणरावांनी सुरुवातीला काँग्रेसच्या राजकारणात सहभाग घेतला. पुढे त्यांनी हिंदू महासभेच्या कार्यातही काम केले.

स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळातील राजकीय घडामोडी, क्रांतिकारी विचारप्रवाह आणि सार्वजनिक जीवन यांशी त्यांचा जवळचा संबंध होता. या कार्यामुळे त्यांची ओळख केवळ स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे धाकटे बंधू एवढ्यापुरती मर्यादित राहिली नाही.

‘श्रद्धानंद’ साप्ताहिकातून पत्रकारितेतील योगदान डॉ. नारायण सावरकर यांच्या कार्यातील महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘श्रद्धानंद’ साप्ताहिकाचे संपादन. स्वामी श्रद्धानंद यांच्या स्मरणार्थ सुरू करण्यात आलेल्या या साप्ताहिकातून त्यांनी समकालीन राजकीय आणि सामाजिक विषयांवर विचार मांडले. सावरकरी विचारांच्या प्रसारासाठीही या नियतकालिकाचा उपयोग झाला.

त्या काळात वृत्तपत्रे आणि साप्ताहिके ही सार्वजनिक मतनिर्मितीची महत्त्वाची माध्यमे होती. अशा परिस्थितीत ‘श्रद्धानंद’चे संपादन करणे हे केवळ लेखनाचे काम नव्हते, तर वैचारिक भूमिका लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचेही माध्यम होते. या साप्ताहिकाच्या माध्यमातून नारायणरावांनी पत्रकारितेच्या क्षेत्रात आपला ठसा उमटवला.

कादंबरी आणि इतिहासलेखनातील कामगिरी नारायणराव सावरकर यांनी साहित्याच्या विविध प्रकारांत लेखन केले. ‘जाईचा मंडप’ ही त्यांची कादंबरी त्यांनी ‘जातिहृदय’ या टोपणनावाने लिहिली. ‘मरण की लग्न?’ ही कादंबरी १८५७ च्या बंडाच्या पार्श्वभूमीवर आधारित होती. सेनापती तात्या टोपे यांचे चरित्रलेखनही त्यांनी केले.

१९४४ मध्ये प्रकाशित झालेला ‘हिंदूंचा विश्वविजयी इतिहास’ हा त्यांचा इतिहासग्रंथ त्यांच्या लेखनातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. या ग्रंथातून त्यांनी भारतीय इतिहास आणि हिंदू संस्कृतीच्या प्रसारासंबंधी आपले विचार मांडले. कादंबरी, चरित्र आणि इतिहासलेखन अशा विविध साहित्यप्रकारांतील त्यांचे काम त्यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाची ओळख करून देते.

कार्याचा वारसा आणि ऐतिहासिक महत्त्व डॉ. नारायण दामोदर सावरकर यांनी वैद्यकीय व्यवसाय, पत्रकारिता, साहित्य आणि सार्वजनिक जीवन या विविध क्षेत्रांत काम केले. त्यांच्या जीवनाकडे पाहताना त्या काळातील स्वातंत्र्यचळवळ, सावरकर कुटुंबाची परिस्थिती आणि तत्कालीन राजकीय घडामोडी यांची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

त्यांच्या लेखनातून आणि संपादकीय कार्यातून त्यांच्या विचारांची दिशा समजते. बंधूंच्या सुटकेसाठी केलेले प्रयत्न, सार्वजनिक कार्यातील सहभाग आणि साहित्यनिर्मिती यांमुळे त्यांचे स्वतंत्र योगदान अधोरेखित होते. १९ ऑक्टोबर १९४९ रोजी त्यांच्या निधनाची नोंद सावरकर.org वरील कालक्रमात आढळते. मराठी विश्वकोशात मात्र निधनाची तारीख १४ ऑक्टोबर १९४९ अशी दिली आहे. त्यामुळे पुण्यतिथीच्या निमित्ताने त्यांचे स्मरण करताना विविध विश्वसनीय ऐतिहासिक नोंदींची पडताळणी करणे महत्त्वाचे ठरते.

पत्रकारिता, साहित्य आणि सार्वजनिक कार्यातून योगदान देणाऱ्या डॉ. नारायण सावरकर यांचे जीवन सावरकर कुटुंबाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. त्यांच्या कार्याचा अभ्यास केल्याने त्या काळातील वैचारिक आणि ऐतिहासिक घडामोडींची ओळख अधिक व्यापकपणे होते.

- संकलित