भक्तीतून समाजप्रबोधनाचा मार्ग दाखवणारे ‘दादा’; पांडुरंगशास्त्री आठवले यांचे कार्य आजही प्रेरणादायी! स्वाध्याय परिवाराच्या माध्यमातून आत्मज्ञान, श्रमप्रतिष्ठा आणि सामाजिक एकतेचा संदेश देणारे थोर तत्त्वज्ञ

भारतीय संस्कृतीच्या अभ्यासातून घडले विचारविश्व पांडुरंगशास्त्री आठवले यांच्या कार्याचा पाया भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या सखोल अभ्यासात होता. त्यांचे वडील वैजनाथशास्त्री आठवले हे संस्कृत आणि भारतीय तत्त्वज्ञानाचे अभ्यासक होते. त्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांना भारतीय संस्कृती, धार्मिक ग्रंथ आणि तत्त्वज्ञान यांचा परिचय झाला. पुढे या ज्ञानाचा उपयोग केवळ वैयक्तिक आध्यात्मिक प्रगतीसाठी न करता समाजाच्या विचारविश्वात सकारात्मक बदल घडवण्यासाठी करावा, अशी दिशा त्यांच्या कार्याला मिळाली.

१९४२ मध्ये त्यांनी मुंबईतील श्रीमद्भगवद्गीता पाठशाळेत प्रवचने देण्यास सुरुवात केली. भगवद्गीतेतील विचार सामान्य माणसाला समजतील अशा पद्धतीने मांडण्यावर त्यांचा भर होता. माणसाने स्वतःच्या जीवनाकडे विचारपूर्वक पाहावे, स्वतःमधील क्षमता ओळखावी आणि आपल्या वर्तनातून चांगले बदल घडवावेत, हा त्यांच्या विचारांचा महत्त्वाचा भाग होता.

स्वाध्याय : स्वतःला ओळखण्यापासून समाजाशी जोडण्यापर्यंत ‘स्वाध्याय’ ही संकल्पना केवळ ग्रंथांचे वाचन किंवा स्वतःचा अभ्यास करण्यापुरती मर्यादित नव्हती. स्वतःच्या विचारांचे परीक्षण करणे, स्वतःतील सामर्थ्य ओळखणे आणि प्रत्येक व्यक्तीमध्ये असलेल्या मानवी मूल्यांचा आदर करणे, असा व्यापक अर्थ या संकल्पनेतून मांडण्यात आला.

या विचारांमुळे व्यक्तीने केवळ स्वतःच्या प्रगतीचा विचार न करता कुटुंब, गाव आणि समाजाप्रती असलेली जबाबदारीही ओळखावी, यावर भर देण्यात आला. समाजातील लोकांमध्ये परस्पर विश्वास निर्माण व्हावा आणि एकमेकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होण्याची भावना वाढावी, यासाठी स्वाध्याय परिवाराने विविध उपक्रम राबवले.

भक्तीफेरीतून संवाद आणि आपुलकीची भावना स्वाध्याय चळवळीतील भक्तीफेरी हा लोकांपर्यंत विचार पोहोचवण्याचा एक महत्त्वाचा मार्ग ठरला. या उपक्रमातून कार्यकर्ते विविध गावांतील लोकांशी संपर्क साधत आणि आध्यात्मिक विचारांसोबतच बंधुभाव व परस्पर सन्मानाचा संदेश देत. समाजातील भेदभाव कमी करण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीकडे आदराने पाहणे आणि माणसामाणसांतील नात्यांना महत्त्व देणे आवश्यक आहे, हा विचार या कार्यातून पुढे आला. सामूहिक सहभागातून समाजहिताची भावना विकसित होऊ शकते आणि लोक स्वतःहून सकारात्मक उपक्रमांत सहभागी होऊ शकतात, यावर स्वाध्याय परिवाराने भर दिला. श्रमप्रतिष्ठा आणि सामाजिक जबाबदारीचे महत्त्व

पांडुरंगशास्त्री आठवले यांच्या विचारांमध्ये श्रमाला विशेष महत्त्व होते. कोणतेही प्रामाणिक काम कमी दर्जाचे नसते आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या योगदानाला सन्मान मिळाला पाहिजे, ही भूमिका त्यांच्या विचारांतून दिसून येते. भक्तीचा अर्थ केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित न ठेवता तो दैनंदिन आचरणात उतरवणे, ही त्यांच्या कार्याची वेगळी ओळख होती.

समाजासाठी काम करताना मदतीची भावना, कर्तव्यनिष्ठा आणि परस्पर सहकार्य महत्त्वाचे ठरते. व्यक्तीने आपल्या क्षमतेनुसार समाजाच्या हितासाठी योगदान दिल्यास सामूहिक विकासाला चालना मिळू शकते. त्यामुळे त्यांचे विचार सामाजिक परिवर्तनाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानले जातात.

कार्याचा राष्ट्रीय स्तरावर गौरव पांडुरंगशास्त्री आठवले यांच्या कार्याची दखल राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेण्यात आली. त्यांना १९९६ मध्ये रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार, १९९७ मध्ये टेम्पलटन पुरस्कार आणि १९९९ मध्ये पद्मविभूषण या सन्मानांनी गौरविण्यात आले. या पुरस्कारांमुळे त्यांच्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक कार्याला व्यापक ओळख मिळाली. २५ ऑक्टोबर २००३ रोजी त्यांचे निधन झाले; मात्र त्यांनी मांडलेले विचार आणि स्वाध्यायाच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेली त्यांची कार्यदृष्टी आजही चर्चेत आहे.

आजच्या पिढीसाठी विचारांचा वारसा आजच्या काळात व्यक्तीची प्रगती केवळ शिक्षण, आर्थिक यश किंवा वैयक्तिक उपलब्धींनी मोजता येत नाही. समाजातील इतर व्यक्तींविषयी आदर, श्रमाचा सन्मान आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव यांनाही तितकेच महत्त्व आहे. पांडुरंगशास्त्री आठवले यांच्या कार्यातून स्वतःमध्ये सकारात्मक बदल घडवण्याबरोबरच समाजाच्या उन्नतीसाठीही प्रयत्नशील राहण्याची प्रेरणा मिळते.भक्तीला मानवी मूल्यांची आणि सामाजिक कृतीची जोड देणारे ‘दादा’ यांचे कार्य म्हणूनच आजही प्रेरणादायी ठरते.

- संकलित