शिक्षणातून सामाजिक परिवर्तनाचा ध्यास; कर्मवीर भाऊराव पाटील यांना अभिवादन २२ सप्टेंबर — कर्मवीर भाऊराव पाटील जयंती.

महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक इतिहासात आपल्या कार्याचा अमीट ठसा उमटविणारे कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचा आज जन्मदिवस. २२ सप्टेंबर १८८७ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कुंभोज येथे त्यांचा जन्म झाला. शिक्षण हे केवळ काही मोजक्या लोकांपुरते मर्यादित न राहता समाजातील गरीब, वंचित आणि ग्रामीण विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचले पाहिजे, या विचाराने त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य शैक्षणिक कार्यासाठी वाहून घेतले.

त्या काळात ग्रामीण आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबातील अनेक मुलांना शिक्षण घेणे कठीण होते. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी भाऊराव पाटील यांनी ‘कमवा आणि शिका’ या संकल्पनेला प्रत्यक्ष स्वरूप दिले. विद्यार्थ्यांनी स्वतः श्रम करून शिक्षणाचा खर्च भागवावा आणि स्वाभिमानाने ज्ञान मिळवावे, हा या विचारामागील मूलभूत उद्देश होता. या उपक्रमामुळे आर्थिक अडचणी असलेल्या असंख्य विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी मिळाली.

१९१९ मध्ये त्यांनी रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना केली. ग्रामीण भागात शाळा, वसतिगृहे आणि शिक्षणाच्या विविध संधी उपलब्ध करून देत त्यांनी शिक्षणाची चळवळ सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवली. शिक्षणाबरोबरच श्रमाची प्रतिष्ठा, स्वावलंबन, समता आणि सामाजिक बांधिलकी यांची मूल्ये विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजविण्यावर त्यांनी भर दिला.

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे कार्य केवळ शैक्षणिक संस्था उभारण्यापुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील विषमता दूर करण्यासाठी शिक्षण हे प्रभावी माध्यम ठरू शकते, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यामुळे त्यांच्या शिक्षणविषयक कार्याला सामाजिक परिवर्तनाची व्यापक जोड मिळाली.

त्यांच्या कार्याची दखल घेत त्यांना ‘कर्मवीर’ ही पदवी देण्यात आली. पुढे भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण सन्मानाने गौरविले. मात्र, त्यांच्यासाठी खरा सन्मान हा आर्थिक परिस्थितीवर मात करून शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या यशातच होता.

आजच्या काळात शिक्षणाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत असताना कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचा ‘कमवा आणि शिका’, स्वावलंबन आणि सर्वांसाठी शिक्षणाचा विचार अधिक महत्त्वाचा ठरतो. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षणाच्या समान संधी उपलब्ध करून देणे, शिक्षणातून आत्मनिर्भरता निर्माण करणे आणि समाजाच्या विकासात शिक्षणाची भूमिका मजबूत करणे, हीच त्यांच्या कार्याला खरी आदरांजली ठरेल.

ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली करून शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन बनविणाऱ्या या महान शिक्षणमहर्षीला जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!