१६ सप्टेंबर : आंतरराष्ट्रीय ओझोन दिन; पृथ्वीच्या संरक्षण कवचाच्या संवर्धनाचा संदेश .

पृथ्वीवरील जीवनाचे सूर्याच्या घातक अतिनील किरणांपासून संरक्षण करणाऱ्या ओझोन थराच्या संवर्धनाबाबत जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी १६ सप्टेंबर हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय ओझोन थर संरक्षण दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. ओझोन थराचे महत्त्व, त्याचे होणारे नुकसान आणि पर्यावरणपूरक उपाययोजनांबाबत नागरिकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे हा या दिवसाचा प्रमुख उद्देश आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या माहितीनुसार, १६ सप्टेंबर हा दिवस १९८७ मध्ये झालेल्या मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल च्या स्मरणार्थ निश्चित करण्यात आला आहे.

ओझोन थर म्हणजे काय? ओझोन हा ऑक्सिजनचाच एक प्रकार असून त्याचे रासायनिक सूत्र O₃आहे. पृथ्वीच्या वातावरणातील स्ट्रॅटोस्फिअर या थरात मोठ्या प्रमाणात ओझोन आढळतो. सूर्यापासून येणाऱ्या हानिकारक अल्ट्राव्हायोलेट (UV) किरणांपैकी काही किरणे शोषून घेण्याचे महत्त्वाचे कार्य ओझोन थर करतो. त्यामुळे मानव, प्राणी, वनस्पती आणि पृथ्वीवरील विविध परिसंस्थांचे संरक्षण होण्यास मदत होते.

ओझोन थराला धोका कशामुळे निर्माण झाला?औद्योगिक आणि मानवी वापरातील काही रसायनांमुळे ओझोन थराच्या ऱ्हासाची समस्या निर्माण झाली. क्लोरोफ्लोरोकार्बन (CFC), हॅलॉन, कार्बन टेट्राक्लोराइड आणि इतर ओझोन-क्षयकारी पदार्थांचा वापर रेफ्रिजरेशन, एअर कंडिशनिंग, एरोसोलसह विविध क्षेत्रांत होत होता. या पदार्थांमुळे वातावरणातील ओझोनचे नुकसान होऊ शकते.

मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल ठरला महत्त्वाचा टप्पा :ओझोन थराच्या संरक्षणासाठी जगभरातील देशांनी एकत्र येत १६ सप्टेंबर १९८७ रोजी मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल स्वीकारला. ओझोन थराला हानी पोहोचविणाऱ्या पदार्थांचे उत्पादन आणि वापर टप्प्याटप्प्याने कमी करण्यासाठी या कराराने आंतरराष्ट्रीय पातळीवर महत्त्वाची चौकट निर्माण केली. संयुक्त राष्ट्र महासभेने १९९४ मध्ये १६ सप्टेंबर हा आंतरराष्ट्रीय ओझोन दिन म्हणून घोषित केला आणि १९९५ पासून त्याचे औपचारिक पालन सुरू झाले.

ओझोन थराचे संरक्षण का आवश्यक? ओझोन थर कमकुवत झाल्यास सूर्याच्या अधिक प्रमाणातील हानिकारक UV किरणे पृथ्वीपर्यंत पोहोचू शकतात. त्याचा मानवी आरोग्यावर परिणाम होऊन त्वचा आणि डोळ्यांशी संबंधित समस्या निर्माण होण्याचा धोका वाढू शकतो. तसेच वनस्पती, प्राणी आणि विविध जैविक घटकांवरही त्याचे दुष्परिणाम होऊ शकतात. त्यामुळे ओझोन थराचे संरक्षण हे केवळ पर्यावरणाचे नव्हे तर मानवी आरोग्य आणि भविष्यातील पिढ्यांचे संरक्षण करण्याचे कार्य आहे.

२०२६ ची संकल्पना : ‘Global action for a cooler planet’संयुक्त राष्ट्रांच्या माहितीनुसार, २०२६ च्या ओझोन दिनाची संकल्पना “Global action for a cooler planet” अशी आहे. यामध्ये मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलच्या यशाबरोबरच २०१६ मध्ये स्वीकारलेल्या किगाली दुरुस्ती च्या माध्यमातून HFCs या शक्तिशाली हरितगृह वायूंचा वापर कमी करण्यावर आणि अधिक कार्यक्षम व शाश्वत शीतकरण तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देण्यावर भर देण्यात आला आहे.

नागरिकांचीही महत्त्वाची भूमिका: ओझोन थराचे संरक्षण करण्यासाठी केवळ आंतरराष्ट्रीय करार आणि सरकारी धोरणे पुरेशी नसून नागरिकांचीही भूमिका महत्त्वाची आहे. पर्यावरणपूरक शीतकरण उपकरणांचा वापर करणे, जुन्या रेफ्रिजरेटर व एअर कंडिशनरची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट लावणे, ऊर्जा बचत करणे, पर्यावरणपूरक उत्पादनांना प्राधान्य देणे आणि ओझोन संरक्षणाबाबत जनजागृती करणे आवश्यक आहे.

१६ सप्टेंबरचा आंतरराष्ट्रीय ओझोन दिन हा केवळ एक दिनविशेष नसून पृथ्वीच्या संरक्षणासाठी विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची ताकद अधोरेखित करणारा दिवस आहे. ओझोन थराचे संरक्षण करण्यासाठी झालेल्या जागतिक प्रयत्नांमधून पर्यावरणीय आव्हानांवर सामूहिक प्रयत्नांनी प्रभावी उपाय शोधता येतात, हा महत्त्वाचा संदेश या दिवसातून मिळतो.