समाजसुधारणेच्या नव्या युगाची नांदी; २० ऑगस्ट १८२८ रोजी ब्राह्मो समाजाची स्थापना

भारतीय समाजाला आधुनिक आणि विवेकवादी विचारांची दिशा देणाऱ्या महत्त्वपूर्ण समाजसुधारणा चळवळींपैकी एक असलेल्या ब्राह्मो समाजाची स्थापना राजा राममोहन रॉय यांनी २० ऑगस्ट १८२८ रोजी कलकत्ता येथे केली. भारतीय समाजव्यवस्थेत परिवर्तन घडवून आणण्याच्या दृष्टीने ही घटना ऐतिहासिक ठरली. त्या काळात समाजात अनेक रूढी, अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि सामाजिक विषमता प्रचलित होती. या पार्श्वभूमीवर राजा राममोहन रॉय यांनी विवेक, मानवता आणि समानतेवर आधारित समाजनिर्मितीचा विचार मांडला. ब्राह्मो समाजाच्या माध्यमातून एकेश्वरवादाचा पुरस्कार करत जातिभेद, अनिष्ट रूढी आणि अंधश्रद्धांविरोधात जनजागृती करण्यात आली. राजा राममोहन रॉय यांनी स्त्रियांच्या हक्कांसाठीही महत्त्वपूर्ण लढा दिला. स्त्रीशिक्षण, आधुनिक शिक्षण आणि वैचारिक स्वातंत्र्य यांचा त्यांनी सातत्याने पुरस्कार केला. ब्राह्मो समाजाने केवळ धार्मिक सुधारणांपुरते मर्यादित न राहता समाजाला प्रश्न विचारण्याची, रूढींकडे विवेकाने पाहण्याची आणि समानतेची मूल्ये स्वीकारण्याची प्रेरणा दिली. पुढील काळातील अनेक समाजसुधारणा चळवळींवरही या विचारांचा प्रभाव पडला. २० ऑगस्ट १८२८ रोजी झालेली ब्राह्मो समाजाची स्थापना ही केवळ एका संस्थेची सुरुवात नव्हती, तर भारतीय समाजात आधुनिकता, विवेकवाद आणि सामाजिक सुधारणांच्या नव्या पर्वाची नांदी होती.

-संकलित