हर हर महादेव! - ५ ज्योतिर्लिंगांची अद्भुत सफर

भारतात एकूण १२ ज्योतिर्लिंगे आहेत, त्यापैकी ५ प्रमुख ज्योतिर्लिंगे एकट्या महाराष्ट्रात आहेत. आध्यात्मिकदृष्ट्या ही सर्व स्थाने अत्यंत जागृत आणि पवित्र मानली जातात. महाराष्ट्रातील या पाच ज्योतिर्लिंगांचे दर्शन घडवणारा हा सविस्तर लेख:

महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगे: वैशिष्ट्ये व इतिहास-

१. त्र्यंबकेश्वर (नाशिक)

स्थान: नाशिक जिल्ह्यापासून सुमारे ३० किमी अंतरावर, ब्रह्मगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी. वैशिष्ट्य: येथील ज्योतिर्लिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) या तिन्ही देवांचे अंश एकाच अर्घ्यात (पिंडीत) तीन लहान लिंगांच्या रूपात विराजमान आहेत. इतिहास व परिसर: दक्षिण गंगा मानल्या जाणाऱ्या गोदावरी नदीचा उगम याच ठिकाणी (ब्रह्मगिरी पर्वत) झाला आहे. हे मंदिर काळ्या दगडांनी बनवलेले असून पेशवेकाळात श्रीमंत बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) यांनी याचा जीर्णोद्धार केला होता.

२. भीमाशंकर (पुणे)

स्थान: पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात, सह्याद्रीच्या घनदाट जंगलात. वैशिष्ट्य: हे ज्योतिर्लिंग भीमा नदीचा उगम स्थान आहे. येथील पिंडी आकाराने मोठी असून ती स्वतः प्रकट झालेली (स्वयंभू) मानली जाते. इतिहास व निसर्ग: हे क्षेत्र 'भीमाशंकर अभयारण्य' म्हणूनही ओळखले जाते, जिथे महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी 'शेकरू' (मोठी खार) आढळतो. मंदिराचे बांधकाम हेमडपंथी शैलीत असून येथील 'सभामंडप' आणि मंदिराचा कळस अत्यंत देखणा आहे.

३. घृष्णेश्वर / घ्रिष्नेश्वर (छत्रपती संभाजीनगर)

स्थान: छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जवळील वेरुळ (Ellora) येथे.

वैशिष्ट्य: हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी शेवटचे (१२ वे) ज्योतिर्लिंग मानले जाते. 'घृष्णा' नावाच्या शिवभक्ताच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवाने येथे स्थान ग्रहण केले, अशी आख्यायिका आहे.

इतिहास: हे मंदिर जागतिक वारसा स्थान असलेल्या वेरुळच्या लेण्यांजवळ आहे. अहिल्याबाई होळकर यांनी १८ व्या शतकात या मंदिराचा पुनर्बांधणी करून जीर्णोद्धार केला. लाल दगडांनी बनवलेले हे मंदिर स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

४. औंढा नागनाथ (हिंगोली) स्थान: हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ तालुक्यात.

वैशिष्ट्य: हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी 'नागनाथ' (८ वे) ज्योतिर्लिंग मानले जाते. महाभारत काळात पांडवांनी आपल्या अज्ञातवासात या मंदिराची उभारणी केली होती, अशी धार्मिक धारणा आहे.

विशेष इतिहास: संत नामदेव महाराजांचे हे प्रिय स्थान. औंढा नागनाथ मंदिराच्या मागे संत नामदेवांनी भजन गायल्याची आणि मंदिर फिरल्याची प्रसिद्ध कथा जोडलेली आहे. मंदिरातील कोरीव काम आणि शिल्पकला अत्यंत अद्वितीय आहे.

५. परळी वैजनाथ (बीड) स्थान: बीड जिल्ह्यातील परळी वैजनाथ शहरात.

वैशिष्ट्य: या ज्योतिर्लिंगाला 'वैद्यनाथ' (धन्वंतरी किंवा रोगांचे निवारण करणारा देव) म्हटले जाते. असे मानले जाते की, येथे स्पर्श करून पूजा केल्याने शारीरिक आणि मानसिक आजारांपासून मुक्ती मिळते.

इतिहास: रावणाने लंकेत नेण्यासाठी भगवान शिवाची पिंडी येथे स्थापन केली होती, अशी आख्यायिका आहे. पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी याही मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता.

ज्योतिर्लिंग दर्शन यात्रा (प्रवासाचे नियोजन) जर तुम्हाला या ५ ज्योतिर्लिंगांचे दर्शन घ्यायचे असेल, तर ३ ते ५ दिवसांची टूर योग्य ठरते: | दिवस | मार्ग / टप्पा | प्रमुख आकर्षण | | दिवस १ | नाशिक -> त्र्यंबकेश्वर | त्र्यंबकेश्वर दर्शन, ब्रह्मगिरी व गोदावरी उगम |

| दिवस २ | नाशिक -> पुणे -> भीमाशंकर | भीमाशंकर मंदिर व अभयारण्य |

| दिवस ३ | पुणे/भीमाशंकर -> छत्रपती संभाजीनगर | घृष्णेश्वर दर्शन व वेरुळच्या लेण्या |

| दिवस ४ | संभाजीनगर -> हिंगोली -> बीड | औंढा नागनाथ आणि परळी वैजनाथ दर्शन

-संकलित