एस. आर. रंगनाथन : भारतातील ग्रंथालय चळवळीचे जनक.

भारतात ग्रंथालये ही केवळ पुस्तके ठेवण्याची ठिकाणे न राहता ज्ञानप्रसाराची केंद्रे बनावीत, यासाठी आयुष्यभर कार्य करणारे डॉ. शियाली रामामृत रंगनाथन (S. R. Ranganathan) हे आधुनिक भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या कार्यामुळे भारतातील ग्रंथालय व्यवस्थेला शास्त्रीय स्वरूप मिळाले आणि सर्वसामान्यांपर्यंत ज्ञान पोहोचविण्याच्या चळवळीला मोठी चालना मिळाली. गणिताचे प्राध्यापक ते ग्रंथालयशास्त्राचे शिल्पकार: एस. आर. रंगनाथन यांचा जन्म 12 ऑगस्ट 1892 रोजी तत्कालीन मद्रास प्रेसिडेन्सीतील शियाली येथे झाला. सुरुवातीला त्यांचा ग्रंथालय क्षेत्राशी थेट संबंध नव्हता. त्यांनी गणित विषयात उच्च शिक्षण घेतले आणि काही काळ गणिताचे अध्यापनही केले. मात्र पुढे त्यांची नियुक्ती मद्रास विद्यापीठाचे ग्रंथपाल म्हणून झाली. याच काळात त्यांच्या आयुष्याला नवे वळण मिळाले. ग्रंथालयाचे काम करताना त्यांना जाणवले की, ग्रंथालय म्हणजे केवळ पुस्तके साठवून ठेवण्याची जागा नाही. योग्य पुस्तक योग्य वाचकापर्यंत सहज पोहोचणे, पुस्तकांचे शास्त्रीय वर्गीकरण करणे आणि वाचकाला ज्ञान मिळविण्याची सोय करून देणे हे ग्रंथालयाचे खरे उद्दिष्ट असले पाहिजे. या विचारातून त्यांनी भारतीय परिस्थितीला अनुरूप ग्रंथालयशास्त्र विकसित करण्यास सुरुवात केली. ग्रंथालयशास्त्राचे जनक’ म्हणून ओळख: रंगनाथन यांनी भारतात ग्रंथालयशास्त्राला स्वतंत्र शैक्षणिक आणि व्यावसायिक क्षेत्र म्हणून विकसित करण्यासाठी मोठे योगदान दिले. त्यांनी ग्रंथालयातील पुस्तकांचे वर्गीकरण, सूचीकरण, वाचकसेवा आणि ग्रंथालय प्रशासन यांचा शास्त्रीय पद्धतीने विचार केला. त्यांच्या सर्वात महत्त्वाच्या योगदानांपैकी ‘Colon Classification’ ही वर्गीकरण पद्धती आहे. या पद्धतीमुळे विविध विषयांवरील पुस्तकांचे शास्त्रीय पद्धतीने वर्गीकरण करणे सुलभ झाले. त्यांच्या या कार्याचा भारतातील तसेच परदेशातील ग्रंथालयशास्त्राच्या विकासावर मोठा प्रभाव पडला. ग्रंथालयशास्त्राची पाच सूत्रे: रंगनाथन यांचे नाव विशेषतः त्यांच्या प्रसिद्ध ‘Five Laws of Library Science’ म्हणजेच ग्रंथालयशास्त्राच्या पाच नियमांमुळे अमर झाले. त्यांनी हे नियम 1931 मध्ये मांडले. हे पाच नियम पुढीलप्रमाणे आहेत—

1. पुस्तके वापरण्यासाठी असतात.

2. प्रत्येक वाचकाला त्याचे पुस्तक मिळाले पाहिजे.

3. प्रत्येक पुस्तकाला त्याचा वाचक मिळाला पाहिजे.

4. वाचकाचा वेळ वाचला पाहिजे.

5. ग्रंथालय हे वाढणारे जिवंत संघटन आहे.

भारतातील ग्रंथालय चळवळीला दिशा: रंगनाथन यांनी ग्रंथालये सर्वसामान्य नागरिकांच्या ज्ञानवृद्धीचे माध्यम बनली पाहिजेत, असा आग्रह धरला. ग्रामीण भागातही सार्वजनिक ग्रंथालये पोहोचली पाहिजेत, विद्यार्थ्यांना आणि सामान्य नागरिकांना पुस्तके सहज उपलब्ध झाली पाहिजेत आणि समाजातील ज्ञानाची दरी कमी झाली पाहिजे, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यांनी भारतातील सार्वजनिक ग्रंथालय चळवळीला वैचारिक आधार दिला. ग्रंथालये ही लोकशाही समाजाची महत्त्वाची आधारव्यवस्था आहेत, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

एस. आर. रंगनाथन यांना अनेकदा ‘भारताचे पहिले लायब्रेरियन’ असे संबोधले जाते. मात्र अधिक अचूकपणे सांगायचे झाल्यास, त्यांना भारतातील आधुनिक ग्रंथालयशास्त्राचे जनक आणि भारतीय ग्रंथालय चळवळीचे प्रमुख शिल्पकार म्हणणे योग्य ठरते. त्यांच्या आधीही भारतात ग्रंथालये आणि ग्रंथपाल अस्तित्वात होते; परंतु ग्रंथालयशास्त्राला शास्त्रीय चौकट, व्यावसायिक स्वरूप आणि व्यापक सामाजिक उद्देश देण्यात रंगनाथन यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ज्ञानसमाजासाठी आजही प्रेरणादायी विचार: आजच्या इंटरनेट आणि डिजिटल माहितीच्या युगात माहितीचा प्रचंड साठा उपलब्ध आहे. मात्र योग्य माहिती योग्य व्यक्तीपर्यंत योग्य वेळी पोहोचविण्याचे आव्हान कायम आहे. त्यामुळे रंगनाथन यांचे ग्रंथालयशास्त्राचे तत्त्वज्ञान आजही महत्त्वाचे ठरते. “पुस्तके वापरण्यासाठी असतात” हा त्यांचा मूलभूत विचार आज ई-पुस्तके, डिजिटल संग्रह आणि ऑनलाइन ज्ञानस्रोतांनाही लागू होतो. वाचककेंद्रित सेवा, माहितीचा सुलभ प्रवेश आणि सतत विकसित होणारे ग्रंथालय ही त्यांची संकल्पना आधुनिक ज्ञानव्यवस्थेचा पाया मानली जाते. एस. आर. रंगनाथन यांचे जीवन हे ज्ञानाला समाजाच्या शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचविण्याच्या ध्येयाचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांनी भारताला केवळ ग्रंथालयशास्त्र दिले नाही, तर ग्रंथालयाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी दिली. म्हणूनच भारतीय ग्रंथालय चळवळीच्या इतिहासात त्यांचे नाव सदैव आदराने घेतले जाते.

-संकलित