सी. डी . देशमुख - रिजर्व बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर.

भारतीय आर्थिक आणि वित्तीय इतिहासातील ११ ऑगस्ट हा अत्यंत महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. ११ ऑगस्ट १९४३ रोजी चिंतामण द्वारकानाथ (सी. डी.) देशमुख यांनी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या गव्हर्नरपदाची सूत्रे स्वीकारली. ते रिझर्व्ह बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर ठरले. त्यांचा कार्यकाळ ३० जून १९४९ पर्यंत राहिला. भारतीयांच्या नेतृत्वाचा ऐतिहासिक प्रारंभ: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया स्थापन झाल्यानंतर सुरुवातीला बँकेचे नेतृत्व ब्रिटिश अधिकाऱ्यांकडे होते. सर ऑस्बोर्न स्मिथ हे रिझर्व्ह बँकेचे पहिले गव्हर्नर होते, तर त्यांच्यानंतर सर जेम्स टेलर यांनी ही जबाबदारी सांभाळली. त्यांच्या निधनानंतर ११ ऑगस्ट १९४३ रोजी सी. डी. देशमुख यांची गव्हर्नर म्हणून नियुक्ती झाली. या नियुक्तीमुळे भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेच्या सर्वोच्च संस्थेच्या नेतृत्वात प्रथमच भारतीय व्यक्ती आली. सी. डी. देशमुख हे भारतीय सिव्हिल सर्व्हिसचे अधिकारी होते. रिझर्व्ह बँकेशी त्यांचा संबंध १९३९ मध्ये सुरू झाला. त्यांची सरकारचे बँकेशी समन्वय साधण्यासाठी Liaison Officer म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर त्यांनी रिझर्व्ह बँकेचे सचिव म्हणून काम केले आणि डिसेंबर १९४१ मध्ये त्यांची उपगव्हर्नरपदी नियुक्ती झाली. या अनुभवाच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी १९४३ मध्ये गव्हर्नरपदाची सूत्रे स्वीकारली. रिझर्व्ह बँकेचे राष्ट्रीयीकरण: सी. डी. देशमुख यांच्या कार्यकाळातील आणखी एक ऐतिहासिक घटना म्हणजे १ जानेवारी १९४९ रोजी रिझर्व्ह बँकेचे राष्ट्रीयीकरण. रिझर्व्ह बँक ही सुरुवातीला भागधारकांच्या मालकीची संस्था होती. देशमुख यांच्या नेतृत्वाखाली तिचे रूपांतर राज्याच्या मालकीच्या संस्थेत झाले. भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या विकासात केंद्रीय बँकेची भूमिका अधिक प्रभावी होण्यासाठी हा महत्त्वाचा टप्पा ठरला. ग्रामीण कर्जव्यवस्थेवरही भर: देशमुख यांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या गरजांकडेही लक्ष दिले. कृषी आणि ग्रामीण भागासाठी संस्थात्मक कर्जव्यवस्था उभारण्यासाठी त्यांनी विविध पावले उचलली. शेतीच्या विकासासाठी रिझर्व्ह बँकेच्या माध्यमातून आर्थिक संसाधने उपलब्ध करून देण्याच्या दिशेने त्यांच्या कार्यकाळात महत्त्वपूर्ण प्रयत्न झाले. तसेच बँकिंग कंपन्यांच्या नियमनासाठी व्यापक कायदेशीर व्यवस्था उभारण्यास आणि उद्योगांना दीर्घकालीन कर्ज उपलब्ध करून देणाऱ्या Industrial Finance Corporation of India (IFCI) सारख्या संस्थात्मक व्यवस्थेला चालना देण्यास त्यांच्या कार्यकाळात महत्त्व मिळाले. आर्थिक स्वावलंबनाच्या वाटचालीतील प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व: सी. डी. देशमुख यांचे रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नरपद हे केवळ एका व्यक्तीची नियुक्ती नव्हती, तर भारतीयांच्या आर्थिक नेतृत्वक्षमतेला मिळालेली ऐतिहासिक मान्यता होती. युद्धकाळ, स्वातंत्र्य, फाळणी आणि त्यानंतरच्या आर्थिक संक्रमणाच्या काळात त्यांनी केंद्रीय बँकेचे नेतृत्व केले. ११ ऑगस्ट १९४३ रोजी सुरू झालेला हा भारतीय नेतृत्वाचा अध्याय आजही भारतीय वित्तीय व्यवस्थेच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. रिझर्व्ह बँकेच्या अधिकृत नोंदीनुसार सी. डी. देशमुख हे संस्थेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते आणि त्यांचा कार्यकाळ ११ ऑगस्ट १९४३ ते ३० जून १९४९ असा होता.

-संकलित