भौतिकशास्त्राच्या क्षेत्रात जागतिक कीर्ती मिळविणारे डॉ. विष्णू गणेश भिडे

जागतिक कीर्तीचे भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ, संशोधक आणि शिक्षणतज्ज्ञ पद्मश्री डॉ. विष्णू गणेश भिडे यांचा आज जन्मदिन. ८ ऑगस्ट १९२५ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील दर्यापूर येथे त्यांचा जन्म झाला. भौतिकशास्त्रातील संशोधनासोबतच विज्ञान शिक्षण आणि उच्च शिक्षणाच्या विकासासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. मॉसबॉअर स्पेक्ट्रोस्कोपी, क्रिस्टल्स, पदार्थविज्ञान आणि सौरऊर्जा यांसारख्या विविध क्षेत्रांत त्यांनी केलेले कार्य भारतीय विज्ञानाच्या वाटचालीत महत्त्वाचे ठरले.

सामान्य कुटुंबातून आलेल्या डॉ. भिडे यांनी बुद्धिमत्ता, जिज्ञासा आणि कठोर परिश्रमाच्या जोरावर विज्ञान क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. उच्च शिक्षण घेत असताना त्यांनी भौतिकशास्त्राचा सखोल अभ्यास केला. पुढे लंडन विद्यापीठातून घन-अवस्था भौतिकशास्त्रात डॉक्टरेट प्राप्त करून ते भारतात परतले आणि अध्यापन व संशोधन क्षेत्रात कार्य करण्यास सुरुवात केली.

डॉ. भिडे यांच्या संशोधनाचा केंद्रबिंदू पदार्थाचे गुणधर्म आणि त्यामागील भौतिक प्रक्रिया समजून घेणे हा होता. मॉसबॉअर स्पेक्ट्रोस्कोपी, क्रिस्टल्स, फेरोइलेक्ट्रिसिटी, फेरोमॅग्नेटिझम, लिक्विड क्रिस्टल्स आणि एक्स-रे स्पेक्ट्रोस्कोपी यांसारख्या विषयांमध्ये त्यांनी संशोधन केले. त्यांच्या कार्यामुळे भारतातील घन-अवस्था भौतिकशास्त्र आणि पदार्थविज्ञानाच्या अभ्यासाला चालना मिळाली.

त्यांचे कार्य केवळ प्रयोगशाळेतील संशोधनापुरते मर्यादित राहिले नाही. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा देशाच्या विकासासाठी उपयोग व्हावा, यासाठी त्यांनी विविध क्षेत्रांत योगदान दिले. सौरऊर्जा या पर्यायी ऊर्जास्रोताच्या क्षेत्रातही त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. १९७४ मध्ये त्यांची सौरऊर्जेसंदर्भातील राष्ट्रीय समितीच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती झाली. त्या काळात सौरऊर्जेच्या संभाव्यतेचा अभ्यास आणि तिच्या विकासाला चालना देण्याच्या दृष्टीने हे कार्य महत्त्वाचे होते.

उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रातही डॉ. भिडे यांनी उल्लेखनीय काम केले. १९८४ ते १९८९ या काळात त्यांनी पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणून कार्य केले. विद्यापीठातील संशोधनाला प्रोत्साहन देणे, विद्यार्थ्यांना आधुनिक विज्ञानाशी जोडणे आणि शैक्षणिक व संशोधन संस्थांमधील सहकार्य वाढविण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. संशोधन आणि शिक्षण यांचा परस्पर संबंध अधिक मजबूत करण्यावर त्यांनी भर दिला.

विज्ञान, संशोधन आणि शिक्षण क्षेत्रातील त्यांच्या प्रदीर्घ योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने १९९२ मध्ये त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित केले. हा सन्मान त्यांच्या विज्ञानसेवेचा राष्ट्रीय स्तरावरील गौरव ठरला.

डॉ. विष्णू गणेश भिडे यांचे कार्य भारतीय विज्ञानाच्या अनेक पैलूंना स्पर्श करणारे होते. संशोधनासोबतच विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करणे, उच्च शिक्षणाचा दर्जा उंचावणे आणि देशाच्या गरजांशी संबंधित विज्ञानविषयक संशोधनाला प्रोत्साहन देणे, या व्यापक दृष्टिकोनातून त्यांच्या कार्याचे महत्त्व अधोरेखित होते.

त्यांचे जीवन जिज्ञासा, संशोधनवृत्ती, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि शिक्षणाप्रती असलेली बांधिलकी यांचे उदाहरण आहे. विज्ञान केवळ प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित न राहता त्याचा उपयोग समाज आणि देशाच्या विकासासाठी झाला पाहिजे, हा व्यापक दृष्टिकोन त्यांच्या कार्यातून दिसून येतो.

डॉ. विष्णू गणेश भिडे यांचे कार्य आजच्या पिढीसाठी विशेष प्रेरणादायी आहे. संशोधनाची जिज्ञासा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, शिक्षणाची बांधिलकी आणि देशातील विज्ञानविषयक पायाभूत सुविधा मजबूत करण्यासाठी केलेले प्रयत्न यातून त्यांचे कार्य अधोरेखित होते. ८ ऑगस्ट या त्यांच्या जयंतीदिनी त्यांच्या विज्ञाननिष्ठ विचारांचे, संशोधनाचे आणि शिक्षण क्षेत्रातील योगदानाचे स्मरण करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

-संकलित