१६४८- मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध - खळत-बैलसरची लढाई

खळत-बैलसरची लढाई (१६४८) ही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सुरुवातीच्या कालखंडातील अत्यंत महत्त्वाची आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या मैलाचा दगड ठरलेली लढाई आहे. विजापूरच्या आदिलशाही फौजेविरुद्ध शिवरायांनी मैदानात मारलेली ही पहिलीच मोठी गनिमी काव्याची आणि मैदानी सरशी मानली जाते.

पार्श्वभूमी: विजापूरचा संताप आणि शहाजीराजांची कैद- शिवरायांची सुरुवातीची प्रगती: सन १६४५ ते १६४७ या काळात शिवरायांनी तोरणा, राजगड, कोंढाणा (सिंहगड) आणि पुरंदर हे महत्त्वाचे किल्ले जिंकून स्वराज्याची भक्कम पायाभरणी सुरू केली होती.

आदिलशाहीचा डाव: स्वराज्याचा वाढता विस्तार पाहून विजापूरचा सुलतान मोहम्मद आदिलशाह खवळला. शिवरायांना रोखण्यासाठी त्यांनी दोन आघाड्यांवर कारस्थान रचले: कर्नाटकात जिंजीच्या वेढ्यात असलेल्या शहाजीराजांना कपटाने कैद केले (मुस्तफा खानाकरवी). शिवरायांचा समूळ उच्चाटन करण्यासाठी आदिलशाही सरदार फत्तेहखान याच्या नेतृत्वाखाली एक मोठी फौज स्वराज्यावर धाडली.

सैन्याची रचना आणि व्युहरचना फत्तेहखानाने महाराष्ट्रात प्रवेश करून शिरवळ आणि पुरंदरच्या भागात तळ ठोकला. त्याच्यासोबत सुमारे १०,००० ते १५,००० ची बलाढ्य फौज, घुडस्वार आणि दारूगोळा होता. याउलट, शिवरायांकडे मर्यादित सैन्य होते. परंतु, महाराजांनी घाबरून न जाता दोन आघाड्यांवर नियोजनबद्ध लढा देण्याचे ठरवले.

पुरंदर किल्ला: फत्तेहखानाचा मुख्य तळ पुरंदरच्या पायथ्याशी होता. किल्ल्याच्या रक्षणाची जबाबदारी महाराजांनी बाजी पासलकर, कान्होजी जेधे आणि बाजी प्रभू देशपांडे यांच्या मदतीने सांभाळली.

सुभानमंगल गढी (शिरवळ): फत्तेहखानाच्या तुकडीने शिरवळची सुभानमंगल गढी ताब्यात घेतली होती. शिवरायांनी ही गढी मुक्त करण्यासाठी कावजी मल्हार आणि भीमजी वाघ यांना पाठवले.

लढाईचा प्रत्यक्ष क्रम १. शिरवळच्या सुभानमंगल गढीवर हल्ला- शिवरायांच्या मावळ्यांनी शिरवळच्या गढीवर अचानक आणि जोरदार चाल केली. अतिशय घनघोर युद्धानंतर मराठ्यांनी सुभानमंगल गढी जिंकून घेतली आणि तिथे असलेल्या आदिलशाही तुकडीचा साफ पराभव केला. २. खळत-बैलसरचे मुख्य युद्ध - शिरवळचा पराभव पाहून फत्तेहखान चिडला. त्याने आपल्या फौजेचा मुख्य भाग पुरंदरच्या दिशेने, म्हणजेच खळत-बैलसर (आजचे सासवड-जेजुरीच्या जवळचा भाग) च्या परिसरात मराठ्यांवर चालून पाठवला.

गनिमी कावा: मराठ्यांनी डोंगराळ भागाचा आणि निसर्गाचा पूर्ण फायदा घेतला. शत्रूला वर चढू न देता, वरून दगड, धोंडे आणि अचानक हल्ले करून (हिट अँड रन) हैराण केले.

आमनेसामने लढाई: खळत-बैलसरच्या मैदानात दोन्ही सैन्यांत तुंबळ युद्ध झाले. मराठा सरदारांनी फत्तेहखानाच्या प्रमुख सैनिकांवर थेट तुटून पडत आदिलशाही सैन्यात घबराट पसरवली.

मुख्य घटना आणि पराक्रम बाजी पासलकर यांचे शौर्य आणि बलिदान: स्वराज्याचे पहिले सरनौबत बाजी पासलकर यांनी या युद्धात अजोड पराक्रम गाजवला. त्यांनी आदिलशाही सरदार मुसाखान याला द्वंद्वयुद्धात ठार केले. परंतु, दुर्दैवाने या संघर्षात बाजी पासलकर यांनाही वीरमरण आले.

गनिमी काव्याचा विजय: फत्तेहखानाचा मोठा सरदार मुसाखान मारला गेल्यामुळे आणि शिवरायांच्या मावळ्यांच्या अनपेक्षित हल्ल्यांमुळे आदिलशाही सैन्याचे धैर्य खचले.

परिणाम आणि महत्त्व- * फत्तेहखानाचा पळ काढणे: मराठ्यांच्या आक्रमक हल्ल्यापुढे टिकाव न लागल्याने फत्तेहखान आपली उरलीसुरली फौज घेऊन विजापूरच्या दिशेने पळून गेला. * सैन्य आणि मानसिक विजय: या लढाईने सिद्ध केले की, मराठे केवळ किल्ले घेण्यापुरते मर्यादित नसून विजापूरच्या शाही फौजेचा मैदानात पराभव करू शकतात. * शहाजीराजांची सुटका: या दारुण पराभवामुळे आदिलशहाला जाणीव झाली की शिवरायांना लष्करी बळावर नमवणे सोपे नाही. पुढे मुत्सद्देगिरी आणि या विजयाच्या दबावामुळे आदिलशहाला शहाजीराजांची सन्मानाने सुटका करावी लागली. * मावळ्यांचा विश्वास वाढला: या पहिल्याच मोठ्या युद्धविजयामुळे तरुण शिवराय आणि त्यांच्या मावळ्यांचा आत्मविश्वास द्विगुणित झाला. थोडक्यात सांगायचे तर, खळत-बैलसरची लढाई ही केवळ एक विजय नव्हती, तर शिवछत्रपतींच्या सैनिकी रणनीतीचा आणि स्वराज्याच्या लष्करी सामर्थ्याचा पहिला मोठा हुंकार होती!

संकलन

विश्वेश्वर वासुदेवराव जोशी साभार गुगल