जागतिक आदिवासी दिन; जल-जंगल-जमिनीच्या रक्षकांचा आज गौरवदिन!

पार्श्वभूमी आणि इतिहास : संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) डिसेंबर १९९४ मध्ये अधिकृतपणे ९ ऑगस्ट हा दिवस 'जागतिक आदिवासी दिन' म्हणून घोषित केला. ९ ऑगस्ट १९८२ रोजी जिनिव्हा येथे आदिवासी लोकसंख्येवर संयुक्त राष्ट्रांच्या कार्यगटाची पहिली बैठक पार पडली होती, याच ऐतिहासिक दिवसाचे औचित्य साधून दरवर्षी हा दिवस जागतिक स्तरावर साजरा केला जातो.

निसर्गाशी अतूट नाते आणि जैव विविधतेचे रक्षण: आदिवासी समाज आणि निसर्ग यांचे नाते अनादी काळापासून चालत आले आहे. निसर्गपूजक जीवनशैली: आदिवासी संस्कृतीत झाडे, डोंगर, नद्या आणि प्राण्यांना देव मानून पुजले जाते.

पर्यावरण संवर्धन: आधुनिक जगाला भेडसावणाऱ्या हवामान बदलाच्या संकटात आदिवासींची पारंपरिक जीवनशैली मार्गदर्शक ठरत आहे. जगातील बहुतांश जैव विविधतेचे क्षेत्र आजही आदिवासींच्या संरक्षणामुळेच टिकून आहे.

हक्कांचे रक्षण आणि समोरील आव्हाने: जागतिकीकरण आणि विकासाच्या नावाखाली आज आदिवासींच्या जल, जंगल आणि जमिनीवर मोठ्या प्रमाणात गदा येत आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या अहवालानुसार, आदिवासी जमाती जगाच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ६ टक्के आहेत, मात्र तरीही ते अनेक मूलभूत हक्कांपासून वंचित आहेत. त्यांच्या जमिनीचे हक्क टिकवणे, संविधानाने दिलेले अधिकार मिळवून देणे आणि त्यांच्या भाषा नष्ट होण्यापासून वाचवणे हे आजच्या काळातील सर्वात मोठे आव्हान आहे.

संस्कृतीचे जतन आणि उत्सवाचे स्वरूप : या दिनानिमित्त संपूर्ण देशभरात आणि महाराष्ट्रातील आदिवासी बहुल भागांमध्ये विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

पारंपरिक नृत्यांचा आविष्कार: ठिकठिकाणी तारपा, ढोल आणि रेला नृत्यांचे सादरीकरण करून आदिवासी बांधव आपल्या लोककलांचे दर्शन घडवतात.

एकता रॅली: पारंपरिक वेशभूषा परिधान करून आदिवासी संस्कृतीचा स्वाभिमान आणि एकात्मता दर्शवणाऱ्या भव्य मिरवणुका काढल्या जातात. क्रांतिकारकांना अभिवादन: जल, जंगल आणि जमिनीसाठी इंग्रजांविरुद्ध लढा देणारे थोर क्रांतिकारक भगवान बिरसा मुंडा, टंट्या भील, आणि राघोजी भांगरे यांच्या ऐतिहासिक संघर्षाचे स्मरण करून त्यांना आदरांजली वाहण्यात येते.

-संकलित