जगातील सर्वोच्च कृषी सन्मानाचे पहिले मानकरी: भारतरत्न डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन

डॉ. मंकोम्बु संबशिवन स्वामीनाथन हे भारताच्या कृषी विज्ञानातील एक महान व्यक्तिमत्त्व होते. ते केवळ कृषी शास्त्रज्ञ नव्हते, तर वनस्पती अनुवंशशास्त्रज्ञ, संशोधक, प्रशासक आणि मानवतावादी विचारांचे समर्थक होते. भारतातील हरित क्रांतीचे प्रमुख शिल्पकार म्हणून त्यांना ओळखले जाते. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे भारताने अन्नधान्य उत्पादनात स्वावलंबनाचा मार्ग स्वीकारला. त्यांचा जन्म ७ ऑगस्ट १९२५ रोजी तामिळनाडूतील कुंभकोणम येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव डॉ. एम. के. संबशिवन आणि आईचे नाव पार्वती थंगम्मल संबशिवन होते. लहानपणापासूनच त्यांना शेती आणि शेतकऱ्यांच्या समस्यांची जाणीव होती. १९४३ च्या बंगाल दुष्काळाने त्यांच्या मनावर खोल परिणाम केला आणि देशातील अन्नसुरक्षेसाठी काम करण्याचा त्यांनी निर्णय घेतला. प्रारंभी त्यांनी प्राणिशास्त्राचे शिक्षण घेतले, मात्र नंतर त्यांनी कृषी विज्ञानाकडे आपले लक्ष वळवले. त्यांनी मद्रास कृषी महाविद्यालयातून कृषी विज्ञानाची पदवी घेतली. पुढे भारतीय कृषी संशोधन संस्था, नवी दिल्ली येथे त्यांनी आनुवंशशास्त्र आणि वनस्पती प्रजननाचा अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठातून वनस्पती अनुवंशशास्त्र विषयात पीएच.डी. पदवी मिळवली. भारतामध्ये परतल्यानंतर त्यांनी भारतीय कृषी संशोधन संस्थेत संशोधन सुरू केले. १९६० च्या दशकात भारत दुष्काळ आणि अन्नटंचाईच्या संकटातून जात असताना डॉ. स्वामीनाथन यांनी अमेरिकन शास्त्रज्ञ नॉर्मन बोरलॉग यांच्यासोबत उच्च उत्पादन देणाऱ्या गहू आणि तांदळाच्या जाती विकसित करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले. त्यांच्या संशोधनामुळे भारतात हरित क्रांतीला सुरुवात झाली. उच्च उत्पादनक्षम बियाणे, आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान आणि शेतकऱ्यांचा सहभाग यामुळे भारत अन्नधान्य उत्पादनात स्वयंपूर्ण होऊ लागला. त्यामुळेच त्यांना "भारतातील हरित क्रांतीचे जनक" किंवा "हरित क्रांतीचे प्रमुख शिल्पकार" म्हणून गौरविले जाते. डॉ. स्वामीनाथन यांनी केवळ उत्पादन वाढीवर भर दिला नाही, तर पर्यावरणाचे संरक्षण आणि शाश्वत शेतीचे महत्त्वही अधोरेखित केले. १९९० मध्ये त्यांनी "सदाहरित क्रांती" ही संकल्पना मांडली. त्यांच्या मते शेतीची प्रगती ही पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता कायमस्वरूपी टिकणारी असली पाहिजे. १९८२ ते १९८८ या काळात त्यांनी फिलिपिन्समधील आंतरराष्ट्रीय तांदूळ संशोधन संस्थेचे (IRRI) महासंचालक म्हणून काम केले. त्यांच्या नेतृत्वामुळे जागतिक कृषी संशोधनाला नवी दिशा मिळाली. त्यांच्या या कार्याची दखल घेत त्यांना १९८७ मध्ये पहिला जागतिक अन्न पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. हा पुरस्कार कृषी क्षेत्रातील सर्वोच्च सन्मानांपैकी एक मानला जातो. डॉ. स्वामीनाथन यांना त्यांच्या उल्लेखनीय कार्यासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यामध्ये रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार, अल्बर्ट आइन्स्टाइन जागतिक विज्ञान पुरस्कार, पद्मश्री, पद्मभूषण आणि पद्मविभूषण यांचा समावेश आहे. त्यांच्या कृषी क्षेत्रातील अतुलनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने २०२४ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान "भारतरत्न" प्रदान केला. त्यांनी राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्य केले आणि शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी अनेक महत्त्वपूर्ण शिफारसी केल्या. महिलांना शेतकरी म्हणून ओळख मिळावी, कृषी क्षेत्रात त्यांचा सहभाग वाढावा यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांचे निधन २८ सप्टेंबर २०२३ रोजी चेन्नई येथे झाले. मात्र त्यांचे संशोधन, शेतकऱ्यांप्रती असलेली बांधिलकी आणि अन्नसुरक्षेसाठी केलेले कार्य आजही भारतासाठी प्रेरणादायी आहे. ज्ञान, विज्ञान आणि समाजसेवेच्या माध्यमातून राष्ट्रनिर्माण करणारे डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन हे भारतीय कृषी क्षेत्रातील एक अमूल्य रत्न होते. भारताला अन्नटंचाईपासून अन्नसमृद्धीकडे नेणाऱ्या या महान शास्त्रज्ञाचे योगदान सदैव स्मरणात राहील.