नोबेल पुरस्कार विजेते विश्वकवी रवींद्रनाथ टागोर : भारतीय संस्कृतीचा जागतिक चेहरा

"जिथे मन भयमुक्त असेल आणि मस्तक उंच असेल..." अशी स्वातंत्र्य, मानवता आणि ज्ञानाची प्रार्थना करणारे विश्वकवी रवींद्रनाथ टागोर हे केवळ एक साहित्यिक नव्हते, तर भारताच्या सांस्कृतिक ओळखीचे जागतिक दूत होते. ७ ऑगस्ट हा त्यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांच्या अतुलनीय कार्याला अभिवादन करण्याचा दिवस आहे. ७ मे १८६१ रोजी कोलकाता येथे जन्मलेल्या रवींद्रनाथ टागोर यांनी कविता, कथा, कादंबऱ्या, नाटके, संगीत, चित्रकला, शिक्षण आणि समाजसुधारणा अशा प्रत्येक क्षेत्रात अमिट ठसा उमटवला. वयाच्या अवघ्या आठव्या वर्षी त्यांनी कविता लिहायला सुरुवात केली आणि पुढे त्यांच्या लेखणीतून दोन हजारांहून अधिक गीते, असंख्य कविता, कादंबऱ्या, नाटके आणि लघुकथांची निर्मिती झाली. सन १९१३ मध्ये 'गीतांजली' या काव्यसंग्रहासाठी त्यांना साहित्यातील नोबेल पुरस्कार मिळाला. हा मान मिळवणारे ते पहिले भारतीय, पहिले आशियाई आणि पहिले युरोपबाहेरील साहित्यिक ठरले. त्यांच्या शब्दांनी जगाला भारतीय अध्यात्म, मानवता आणि विश्वबंधुत्वाची नवी ओळख करून दिली. टागोर यांनी भारताचे राष्ट्रगीत 'जन गण मन' आणि बांगलादेशचे राष्ट्रगीत 'आमार सोनार बांगला' रचले. त्यांच्या साहित्याचा आणि विचारांचा प्रभाव श्रीलंकेच्या राष्ट्रगीतावरही पडला. तीन राष्ट्रांच्या राष्ट्रीय अस्मितेशी जोडले गेलेले हे जगातील दुर्मिळ व्यक्तिमत्त्व आहे. शिक्षण ही केवळ परीक्षा उत्तीर्ण होण्याची प्रक्रिया नसून ती व्यक्तिमत्त्व घडवण्याची साधना आहे, या विश्वासातून त्यांनी शांतिनिकेतन आणि पुढे विश्वभारती विद्यापीठाची स्थापना केली. निसर्गाच्या सान्निध्यात, विचारस्वातंत्र्य आणि सर्जनशीलतेला प्राधान्य देणारी त्यांची शिक्षणपद्धती आजही प्रेरणादायी मानली जाते. ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायाविरोधातही त्यांनी निर्भय भूमिका घेतली. १९१९ मधील जालियनवाला बाग हत्याकांडानंतर ब्रिटिश सरकारने बहाल केलेला 'नाईटहूड' किताब परत करून त्यांनी संपूर्ण जगासमोर स्वाभिमानाचा आदर्श ठेवला. रवींद्रनाथ टागोर यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की विचारांची ताकद कोणत्याही सीमांपेक्षा मोठी असते, शिक्षण हे परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी शस्त्र असते आणि सर्जनशीलता ही समाजाला नवी दिशा देण्याची सर्वात मोठी शक्ती असते. आज त्यांच्या स्मृतिदिनी, भारताला जागतिक पातळीवर सांस्कृतिक ओळख मिळवून देणाऱ्या या नोबेल पुरस्कार विजेत्या विश्वकवीला विनम्र अभिवादन.

- संकलित