भारतीय क्रिकेटचा जनक : लाला अमरनाथ भारद्वाज

भारतीय क्रिकेटच्या इतिहासात काही अशी व्यक्तिमत्त्वे आहेत, ज्यांनी केवळ खेळाडू म्हणून नव्हे तर संपूर्ण क्रिकेट संस्कृतीचे शिल्पकार म्हणून आपली ओळख निर्माण केली.

लाला अमरनाथ भारद्वाज हे असेच एक महान क्रिकेटपटू होते. त्यांना भारतीय क्रिकेटचे जनक आणि आधारस्तंभ म्हणून ओळखले जाते. उत्कृष्ट फलंदाज, अष्टपैलू खेळाडू, कुशल कर्णधार आणि मार्गदर्शक म्हणून त्यांनी भारतीय क्रिकेटला नवी दिशा दिली.

११ सप्टेंबर १९११ रोजी पंजाबमधील कपूरथला येथे त्यांचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच त्यांना क्रिकेटची विशेष आवड होती. लाहोर येथे खेळताना त्यांच्या प्रतिभेची दखल घेण्यात आली आणि त्यांना मोठ्या स्तरावर खेळण्याची संधी मिळाली.

सन १९३३ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध मुंबईतील बॉम्बे जिमखाना मैदानावर त्यांनी कसोटी क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. याच मालिकेत त्यांनी भारताकडून कसोटी क्रिकेटमधील पहिले शतक झळकावण्याचा ऐतिहासिक मान मिळवला. हा क्षण भारतीय क्रिकेटच्या इतिहासातील सुवर्णक्षण मानला जातो.

लाला अमरनाथ हे केवळ फलंदाज नव्हते, तर उत्कृष्ट गोलंदाजही होते. दुसऱ्या महायुद्धापूर्वी भारताने फार कमी कसोटी सामने खेळले असतानाही त्यांनी प्रथम श्रेणी क्रिकेटमध्ये जवळपास १०,००० धावा आणि ३० शतके झळकावून आपली गुणवत्ता सिद्ध केली. महान फलंदाज डॉन ब्रॅडमन यांना हिट विकेट बाद करणारे ते एकमेव गोलंदाज ठरले. त्यांच्या खेळात तंत्र, आत्मविश्वास आणि संघर्ष करण्याची विलक्षण क्षमता होती.

सन १९३६ च्या इंग्लंड दौऱ्यात त्यांना संघातून परत पाठवण्यात आले. तत्कालीन कर्णधार महाराजकुमार ऑफ विजयनगरम यांनी त्यांच्यावर "शिस्तभंगाचे" कारण देत ही कारवाई केली. मात्र अमरनाथ आणि इतर काही खेळाडूंच्या मते यामागे संघातील राजकारण आणि मतभेद कारणीभूत होते. या कठीण प्रसंगानंतरही त्यांनी हार मानली नाही आणि आपल्या कामगिरीच्या जोरावर पुन्हा क्रिकेटविश्वात स्थान निर्माण केले.

स्वातंत्र्यानंतर लाला अमरनाथ यांनी भारतीय क्रिकेटचे नेतृत्व केले. ते स्वतंत्र भारताचे पहिले क्रिकेट कर्णधार ठरले. सन १९५२ मध्ये पाकिस्तानविरुद्धच्या कसोटी मालिकेत त्यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने पहिली कसोटी मालिका जिंकली. हा भारतीय क्रिकेटच्या इतिहासातील अत्यंत अभिमानाचा क्षण होता. त्यांच्या नेतृत्वामुळे संघात आत्मविश्वास आणि जिंकण्याची जिद्द निर्माण झाली.

निवृत्तीनंतरही त्यांनी क्रिकेटची सेवा सुरू ठेवली. ते भारतीय क्रिकेट संघाच्या निवड समितीचे अध्यक्ष, समालोचक आणि क्रिकेट तज्ज्ञ म्हणून कार्यरत राहिले. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे अनेक प्रतिभावान खेळाडूंना संधी मिळाली. त्यांच्या क्रिकेट परंपरेचा वारसा पुढे नेत त्यांचे पुत्र सुरिंदर अमरनाथ आणि मोहिंदर अमरनाथ यांनीही भारतासाठी कसोटी क्रिकेट खेळले.

भारतीय क्रिकेटमधील त्यांच्या अमूल्य योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने १९९१ मध्ये त्यांना पद्मभूषण या प्रतिष्ठेच्या नागरी सन्मानाने गौरविले. तसेच त्यांना पहिला सी. के. नायडू जीवनगौरव पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

५ ऑगस्ट २००० रोजी त्यांचे निधन झाले. मात्र भारतीय क्रिकेटच्या इतिहासात लाला अमरनाथ यांचे स्थान सदैव अढळ राहील. त्यांनी केवळ भारतासाठी पहिले कसोटी शतक करणारा फलंदाज म्हणून नव्हे, तर भारतीय क्रिकेटला आत्मविश्वास, नेतृत्व आणि जागतिक ओळख मिळवून देणारा महान खेळाडू म्हणून आपले नाव अमर केले.