सर फिरोजशहा मेहता : भारतीय सार्वजनिक जीवनातील दूरदर्शी नेतृत्व

सर फिरोजशहा मेरवांजी मेहता हे भारताच्या आधुनिक राजकीय इतिहासातील एक महान व्यक्तिमत्त्व, कुशल प्रशासक, प्रख्यात कायदेपंडित आणि समाजहितासाठी आयुष्य समर्पित करणारे राष्ट्रनेते होते. त्यांचा जन्म ४ ऑगस्ट १८४५ रोजी मुंबई येथे एका पारशी झोराष्ट्रीयन कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच शिक्षण, शिस्त आणि समाजसेवेची प्रेरणा त्यांना कुटुंबातून मिळाली. त्यांच्या वडिलांनी औपचारिक शिक्षण कमी घेतले असले तरी ज्ञानाची आवड जोपासली होती. त्यांनी गुजराती भाषेत रसायनशास्त्र आणि भूगोल विषयांवरील पुस्तके लिहिली होती. अशा संस्कारातून घडलेल्या फिरोजशहा मेहता यांनी पुढे आपल्या बुद्धिमत्ता, कर्तृत्व आणि निष्ठेच्या जोरावर भारतीय सार्वजनिक जीवनात अमिट छाप निर्माण केली.

फिरोजशहा मेहता यांनी मुंबईतील एल्फिन्स्टन महाविद्यालयातून सन १८६४ मध्ये पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून कला शाखेची पदव्युत्तर पदवी विशेष गुणवत्तेसह मिळवली. मुंबई विद्यापीठातून अशी पदवी मिळवणारे ते पहिले पारशी विद्यार्थी होते. त्यांच्या असामान्य गुणवत्तेची दखल घेऊन विद्यापीठाने त्यांची फेलो म्हणून निवड केली. शिक्षण हे केवळ वैयक्तिक प्रगतीचे साधन नसून समाजाच्या उन्नतीचे प्रभावी माध्यम आहे, हा विचार त्यांनी आयुष्यभर जपला.

कायदे शिक्षणासाठी ते इंग्लंडला गेले आणि लंडनमधील लिंकन्स इन येथे त्यांनी कायद्याचा अभ्यास केला. इंग्लंडमध्ये असताना त्यांचा संबंध भारतीय राष्ट्रवादी विचारवंतांशी आला. दादाभाई नौरोजी यांनी स्थापन केलेल्या 'ईस्ट इंडिया असोसिएशन'च्या कार्यात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. सन १८६८ मध्ये ते लिंकन्स इनमधून बॅरिस्टर होणारे पहिले पारशी भारतीय ठरले. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी अशा काळात वकिली व्यवसाय सुरू केला, जेव्हा या क्षेत्रावर ब्रिटिश वकिलांचे वर्चस्व होते. मात्र आपल्या ज्ञान, प्रामाणिकपणा आणि न्यायबुद्धीच्या आधारावर त्यांनी भारतीय वकिलांसाठी नवे स्थान निर्माण केले.

कायद्याच्या क्षेत्रातील यशानंतरही फिरोजशहा मेहता यांनी स्वतःला केवळ व्यावसायिक जीवनापुरते मर्यादित ठेवले नाही. समाजाच्या समस्या समजून घेऊन त्यावर उपाय शोधणे हे त्यांनी आपले कर्तव्य मानले. मुंबई शहराच्या प्रशासनात सुधारणा करण्यासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. सन १८७२ चा मुंबई नगरपालिका कायदा तयार करण्यात त्यांची भूमिका निर्णायक होती. नागरिकांच्या सहभागावर आधारित आधुनिक स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेची कल्पना त्यांनी मांडली. त्यामुळे त्यांना 'मुंबई नगरपालिकेचे जनक' म्हणून ओळखले जाते. सन १८७३ मध्ये त्यांची मुंबई महानगरपालिकेचे आयुक्त म्हणून नियुक्ती झाली. त्यांनी शहरातील स्वच्छता, आरोग्य, नागरी सुविधा आणि प्रशासनातील पारदर्शकता यासाठी अनेक सुधारणा केल्या. मुंबई महानगरपालिकेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी चार वेळा (१८८४, १८८५, १९०५ आणि १९११) कार्य केले. त्यांच्या नेतृत्वामुळे मुंबईच्या आधुनिक नागरी विकासाचा पाया अधिक मजबूत झाला.

फिरोजशहा मेहता हे भारतीय राजकीय जागृतीच्या सुरुवातीच्या काळातील अग्रणी नेत्यांपैकी एक होते. सन १८८५ मध्ये स्थापन झालेल्या मुंबई प्रेसिडेन्सी असोसिएशनच्या माध्यमातून त्यांनी भारतीयांच्या राजकीय हक्कांसाठी आवाज उठवला. शिक्षण, सामाजिक सुधारणा आणि घटनात्मक मार्गाने राजकीय प्रगती यावर त्यांचा दृढ विश्वास होता. विचार, संवाद आणि कायदेशीर मार्गाने परिवर्तन घडवून आणता येते, अशी त्यांची भूमिका होती.

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेत त्यांचा महत्त्वाचा वाटा होता. ते काँग्रेसच्या संस्थापक नेत्यांपैकी एक होते. सन १८८९ मध्ये मुंबई येथे भरलेल्या काँग्रेस अधिवेशनाच्या स्वागत समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम केले. सन १८९० मध्ये कलकत्ता येथे भरलेल्या काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. भारतीयांना प्रशासनात योग्य स्थान मिळावे, भारतीय जनतेचा आवाज शासनापर्यंत पोहोचावा आणि देशात राजकीय जाणीव निर्माण व्हावी यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले.

वर्ष १८८७ मध्ये त्यांची मुंबई विधानपरिषदेवर नियुक्ती झाली आणि सन १८९३ मध्ये ते इम्पीरियल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचे सदस्य झाले. त्यांनी प्रशासनातील त्रुटींवर निर्भीडपणे भाष्य केले आणि भारतीयांच्या हिताचे प्रश्न प्रभावीपणे मांडले. त्यांच्या विचारांमध्ये राष्ट्रहित, लोकशाही मूल्ये आणि जबाबदार शासनव्यवस्थेची स्पष्ट जाणीव होती.

फिरोजशहा मेहता हे केवळ राजकारणी नव्हते, तर राष्ट्रनिर्माणाच्या प्रक्रियेत योगदान देणारे विचारवंत होते. सन १९११ मध्ये स्थापन झालेल्या सेंट्रल बँक ऑफ इंडियाचे ते पहिले अध्यक्ष झाले. सन १९१३ मध्ये त्यांनी 'द बॉम्बे क्रॉनिकल' हे इंग्रजी साप्ताहिक सुरू केले. हे वृत्तपत्र पुढे भारतीय राष्ट्रवादी विचारांचे प्रभावी व्यासपीठ बनले आणि जनतेमध्ये राजकीय जागृती निर्माण करण्यात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका राहिली.

अशा या दूरदर्शी नेत्याचे आणि बुद्धीमान व्यक्तिमत्त्वाचे ५ नोव्हेंबर १९१५ रोजी निधन झाले. त्यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन!

-संकलित