नर हो, न निराश करो मन को- राष्ट्रकवी मैथिलीशरण गुप्त

“नर हो, न निराश करो मन को, कुछ काम करो, कुछ काम करो; जग में रहकर कुछ नाम करो!”

निराशेच्या अंधारात आशेचा दीप पेटवणारे, भारतीय संस्कृती, राष्ट्रप्रेम, स्वाभिमान आणि मानवी मूल्यांना आपल्या काव्यातून प्रभावी अभिव्यक्ती देणारे राष्ट्रकवी मैथिलीशरण गुप्त हे हिंदी साहित्यविश्वातील एक तेजस्वी युगपुरुष होते. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका महान कवीला अभिवादन करणे नव्हे, तर साहित्याच्या माध्यमातून राष्ट्रनिर्मितीची प्रेरणा देणाऱ्या एका विचारपरंपरेला नमन करणे होय. त्यांच्या लेखणीतून उमटलेला राष्ट्रभाव आजही भारतीय समाजाला कर्तव्य, आत्मविश्वास आणि सामाजिक समतेचा संदेश देतो. मैथिलीशरण गुप्त यांचा जन्म ३ ऑगस्ट १८८६ रोजी उत्तर प्रदेशातील झाशी जिल्ह्यातील चिरगाव येथे एका समृद्ध आणि सुसंस्कृत कायस्थ कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील सेठ रामचरण गुप्त हे साहित्यप्रेमी आणि धार्मिक वृत्तीचे होते. घरातील वातावरणामुळे बालपणापासूनच त्यांच्यावर भारतीय संस्कृती, धर्म, अध्यात्म आणि साहित्याचे संस्कार झाले. औपचारिक शिक्षण मर्यादित असले तरी घरातील वाचनपरंपरा आणि स्वअध्ययनाने त्यांची साहित्यिक प्रतिभा विकसित झाली. लहानपणापासूनच शब्दांशी मैत्री करणाऱ्या या बालकाने पुढे हिंदी साहित्याला राष्ट्रभावनेचा सशक्त स्वर दिला. त्यांच्या जीवनातील एक प्रेरणादायी घटना म्हणजे आचार्य महावीरप्रसाद द्विवेदी यांच्याशी झालेला संपर्क. द्विवेदीजींच्या मार्गदर्शनामुळे मैथिलीशरण गुप्त यांच्या काव्यप्रतिभेला नवी दिशा मिळाली. त्यांच्या प्रारंभीच्या लेखनाला त्यांनी प्रोत्साहन दिले आणि भाषेची शुद्धता, आशयाची गांभीर्यपूर्ण मांडणी व राष्ट्रहिताची जाणीव यांचा आग्रह धरला. या मार्गदर्शनाने गुप्तजींच्या साहित्यिक प्रवासाला भक्कम पाया मिळाला. दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे त्यांनी आपल्या काव्यातून केवळ कल्पनारम्य सौंदर्य मांडण्याऐवजी तत्कालीन भारताच्या सामाजिक आणि राष्ट्रीय वास्तवाला शब्द दिले. त्यामुळे त्यांचे साहित्य लोकजागृतीचे प्रभावी माध्यम बनले. ‘भारत-भारती’ हा त्यांचा सर्वाधिक प्रभावशाली काव्यग्रंथ मानला जातो. या ग्रंथातून त्यांनी भारताच्या गौरवशाली इतिहासाचे स्मरण करून वर्तमानातील अधोगतीवर आत्मपरीक्षणाची भूमिका मांडली आणि उज्ज्वल भविष्यासाठी जागृतीचा संदेश दिला. त्यांच्या काव्यातून स्वदेशप्रेम, स्वाभिमान, सामाजिक सुधारणा आणि राष्ट्रीय एकात्मता यांचे दर्शन घडते. ‘साकेत’ या महाकाव्यात त्यांनी रामकथेचा वेगळा आणि मानवी दृष्टिकोनातून विचार केला. विशेषतः उर्मिलेच्या त्यागाला केंद्रस्थानी आणून त्यांनी भारतीय स्त्रीच्या त्याग, संयम आणि सामर्थ्याला साहित्यिक प्रतिष्ठा दिली. **‘यशोधरा’**मध्ये गौतम बुद्धांच्या जीवनाशी संबंधित यशोधरेच्या भावविश्वाला आवाज देत त्यांनी स्त्रीच्या अंतर्मनाचे प्रभावी चित्रण केले. गुप्तजींच्या लेखणीत भारतीय परंपरेचा गौरव असला तरी ती संकुचित नव्हती. त्यांचा राष्ट्रवाद मानवता, कर्तव्य आणि सामाजिक समतेशी जोडलेला होता. ‘नर हो, न निराश करो मन को’ हा त्यांचा संदेश आजही प्रत्येक संघर्ष करणाऱ्या व्यक्तीला उभारी देतो. निराशेत अडकून न राहता कृतीशील जीवन जगावे, स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवावा आणि समाजासाठी काहीतरी योगदान द्यावे, हा त्यांच्या विचारांचा गाभा आहे. त्यांच्या साहित्याचा प्रभाव स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील राष्ट्रीय चेतना जागवण्यावर पडला. त्यांच्या कविता आणि साहित्याने भारतीयांमध्ये स्वाभिमान, इतिहासाची जाणीव आणि स्वदेशप्रेम निर्माण केले. मात्र, त्यांचे योगदान केवळ स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळापुरते मर्यादित नाही. सामाजिक जबाबदारी, स्त्रीचा सन्मान, कर्तव्यभावना, नैतिकता आणि सांस्कृतिक आत्मविश्वास हे त्यांच्या साहित्याचे शाश्वत संदेश आहेत. त्यांच्या साहित्यिक योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना १९५४ मध्ये ‘पद्मभूषण’ सन्मानाने गौरविले. ते राज्यसभेचे सदस्यही होते. ‘राष्ट्रकवी’ ही उपाधी त्यांच्या राष्ट्रीय साहित्यिक योगदानाचीच साक्ष आहे. चिरगाव येथे त्यांची स्मृती जपणारे उपक्रम आणि स्मारकपरंपरा आजही त्यांच्या साहित्यिक वारशाची आठवण करून देतात. आजच्या काळात मैथिलीशरण गुप्त यांचे विचार अधिकच उपयुक्त ठरतात. सामाजिक माध्यमांच्या वेगवान युगात माहिती वाढत असली तरी वाचनाची सवय कमी होत आहे. अशा वेळी त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास विद्यार्थ्यांना विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि समाजाकडे संवेदनशीलतेने पाहण्याची प्रेरणा देतो. ‘भारत-भारती’मधील राष्ट्रचिंतन आजच्या नागरिकांना देशाच्या प्रगतीत आपली भूमिका ओळखण्यास प्रेरित करते; ‘साकेत’ आणि ‘यशोधरा’ स्त्रीच्या योगदानाकडे संवेदनशील नजरेने पाहण्याची शिकवण देतात.

महाराष्ट्रातील विद्यार्थी आणि युवक-युवतींनी त्यांच्या जीवनातून निराशेवर मात करणे, सातत्याने प्रयत्न करणे, वाचनाची सवय लावणे, मातृभाषेचा सन्मान करणे आणि राष्ट्रहिताला वैयक्तिक कर्तव्याशी जोडणे हे गुण आत्मसात करावेत. त्यांच्या लेखणीने जसा समाजाला विचार करण्यास प्रवृत्त केले, तसाच आजच्या पिढीनेही ज्ञान, विवेक आणि कृतीच्या माध्यमातून सकारात्मक परिवर्तन घडवावे. राष्ट्रकवी मैथिलीशरण गुप्त यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन करण्याची खरी भावना केवळ पुष्पांजलीत नसून त्यांच्या विचारांचे आचरण करण्यात आहे. आज प्रत्येकाने एक संकल्प करावा—दररोज काहीतरी चांगले वाचू, निराश न होता प्रयत्न करू, समाजातील गरजू व्यक्तीला मदतीचा हात देऊ आणि राष्ट्राच्या प्रगतीत आपले योगदान देऊ. “कुछ काम करो, कुछ काम करो” हा त्यांचा प्रेरणामंत्र कृतीत उतरवणे, हीच राष्ट्रकवींच्या स्मृतीला सर्वार्थाने सार्थ आदरांजली ठरेल.

-संकलित