गणिताच्या बळावर विश्वाचा वेध घेणारे- प्रसिद्ध गणीतज्ञ व खगोलशास्त्री वेंकटेश बापुजी केतकर

आकाशाकडे पाहताना केवळ तारे मोजू नका; त्यांच्या मागचे विश्व समजून घेण्याची जिज्ञासा जागवा!”

भारतीय गणित आणि खगोलशास्त्राच्या क्षेत्रात आपल्या विलक्षण बुद्धिमत्तेने, स्वअध्ययनाच्या सामर्थ्याने आणि गणितीय दूरदृष्टीने वेगळी ओळख निर्माण करणारे वेंकटेश बापूजी केतकर हे भारतीय विज्ञानपरंपरेतील एक दुर्लक्षित, पण अत्यंत प्रेरणादायी नाव आहे. ३ ऑगस्ट १९३० रोजी त्यांच्या निधनाने भारतीय खगोलशास्त्रातील एका प्रतिभावंत पर्वाचा अस्त झाला. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका शास्त्रज्ञाला अभिवादन करणे नव्हे, तर जिज्ञासा, ज्ञानसाधना, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि संशोधनवृत्तीचा गौरव करणे होय. १८ जानेवारी १८५४ रोजी नरगुंद येथे जन्मलेल्या वेंकटेश बापूजी केतकर यांचे बालपण ज्ञानपरंपरेने समृद्ध अशा कुटुंबात झाले. त्यांचे वडील बापूशास्त्री केतकर हे स्वतः खगोलअभ्यासक होते. त्यामुळे लहानपणापासूनच आकाशातील ग्रह-तारे, त्यांच्या हालचाली आणि कालगणना यांविषयीची उत्सुकता त्यांच्या मनात निर्माण झाली. केतकर कुटुंबाच्या पूर्वजांची परंपरा महाराष्ट्रातील कोकणातील केतकी-बिवली परिसराशी जोडली जाते आणि पुढे कुटुंब पैठण येथे स्थायिक झाल्याचे संदर्भ आढळतात. ज्ञान, संस्कृत-अध्ययन आणि भारतीय शास्त्रपरंपरेचा वारसा त्यांच्या कुटुंबातून त्यांना लाभला. या संस्कारांनी त्यांच्या वैज्ञानिक जिज्ञासेला दिशा दिली. मात्र, जीवनाचा मार्ग त्यांच्यासाठी सोपा नव्हता. वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी वडिलांचे निधन झाले आणि कुटुंबाची आर्थिक जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली. पुढील उच्च शिक्षणाची इच्छा असूनही आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांना शिक्षणाचा प्रवास थांबवावा लागला. मॅट्रिकनंतर त्यांनी शिक्षक म्हणून काम स्वीकारले. पण येथेच त्यांच्या जीवनातील एक मोठी प्रेरणादायी घटना घडते—औपचारिक शिक्षण थांबले, पण त्यांची ज्ञानसाधना थांबली नाही. शिक्षकाची नोकरी सांभाळत त्यांनी गणित, खगोलशास्त्र, गोलभूमिती आणि आधुनिक पाश्चात्त्य विज्ञानाचा स्वअध्ययनातून सखोल अभ्यास केला. पुस्तकांची कमतरता, आर्थिक अडचणी आणि मर्यादित साधने असूनही ज्ञान मिळवण्याची त्यांची भूक कायम राहिली. केतकरांच्या प्रतिभेचे सर्वाधिक चर्चिले जाणारे उदाहरण म्हणजे १९११ मध्ये नेपच्यूनपलीकडे असलेल्या ग्रहांच्या अस्तित्वाविषयी त्यांनी केलेले गणितीय अनुमान. त्यांनी दोन काल्पनिक ग्रहांच्या अस्तित्वाची शक्यता मांडली आणि त्यातील एका ग्रहाला ‘ब्रह्मा’ असे नाव दिले. त्याच्या कक्षीय कालावधी आणि सूर्यापासूनच्या अंतरासंबंधी गणितीय मांडणी केली. पुढे १९३० मध्ये प्लुटोचा शोध लागला. केतकरांच्या ‘ब्रह्मा’ ग्रहाच्या गणनांमध्ये आणि प्लुटोच्या प्रत्यक्ष कक्षीय घटकांमध्ये काही साम्य आढळते. त्यामुळे त्यांच्या गणिती दूरदृष्टीची चर्चा झाली. मात्र, वैज्ञानिक इतिहासाच्या दृष्टीने हे स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक आहे की केतकरांनी प्लुटोचा प्रत्यक्ष शोध लावला नव्हता; त्यांनी त्यापूर्वी नेपच्यूनपलीकडील ग्रहाच्या अस्तित्वाची गणितीय शक्यता मांडली होती. त्यांचे योगदान केवळ या एका अनुमानापुरते मर्यादित नव्हते. ‘ज्योतिर्गणित’, ‘नक्षत्र विज्ञान’, ‘केतकी ग्रहगणित परिशिष्ट’, ‘भूमंडलीय सूर्यग्रहण’, ‘मराठी ग्रहगणित’, ‘गोलद्वय प्रश्नविमर्श’ यांसारख्या ग्रंथांमधून त्यांनी गणित, खगोलशास्त्र, ग्रहगणित आणि खगोलीय निरीक्षण यांचा अभ्यास व्यापक केला. भारतीय पंचांगाच्या गणितीय अचूकतेसाठी त्यांनी केलेले संशोधनही विशेष उल्लेखनीय आहे. पारंपरिक भारतीय खगोलज्ञानाचा अभ्यास करताना आधुनिक गणित आणि निरीक्षणाधारित विज्ञानाची सांगड घालण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. आजच्या युगात केतकरांचे कार्य नव्या अर्थाने समजून घेणे आवश्यक आहे. उपग्रहांचे कक्षानियोजन, अंतराळ मोहिमा, हवामान अंदाज, जीपीएस, संगणकशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि आधुनिक अभियांत्रिकी—या सर्व क्षेत्रांच्या मुळाशी गणित आहे. आकाशातील ग्रहाची कक्षा मोजण्यापासून ते उपग्रहाचे अचूक मार्गक्रमण निश्चित करण्यापर्यंत गणितीय गणना निर्णायक असतात. त्यामुळे केतकरांची गणिताधिष्ठित खगोलदृष्टी आजच्या अंतराळ संशोधन आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या युगातही प्रेरणादायी ठरते. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त महाराष्ट्रातील विद्यार्थी आणि युवकांनी त्यांच्या जीवनातून एक महत्त्वाचा संदेश घ्यावा—गणिताची भीती बाळगू नका; प्रश्न विचारण्याची सवय लावा. आकाशाकडे पाहून ‘हे काय आहे?’ एवढेच न विचारता ‘हे असे का आहे?’ असा प्रश्न विचारा. विज्ञान प्रदर्शन, खगोल निरीक्षण शिबिरे, तारांगणे, संशोधन प्रकल्प आणि गणितीय उपक्रमांमध्ये सहभागी व्हा. नव्या कल्पनांवर प्रयोग करा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करा. महान शास्त्रज्ञांचा प्रवास आपल्याला सांगतो की, जिज्ञासा, सातत्य, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आणि ज्ञानाची भूक यांच्यामुळे सामान्य विद्यार्थीही असामान्य कामगिरी करू शकतो. केतकरांचे जीवन याच विचाराचे जिवंत उदाहरण आहे. साधने मर्यादित असली तरी विचारांची उंची अमर्याद असू शकते, हे त्यांनी सिद्ध केले. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांना खरी आदरांजली म्हणजे त्यांच्या नावाचे केवळ स्मरण नव्हे, तर त्यांच्या ज्ञानसाधनेचा वारसा पुढे नेणे. आज प्रत्येक विद्यार्थ्याने एक वैज्ञानिक प्रश्न विचारावा, त्याचे उत्तर शोधण्यासाठी वाचन करावे, निरीक्षण करावे आणि शक्य असेल तेथे प्रयोग करावा. गणित आणि विज्ञानाला परीक्षेपुरते मर्यादित न ठेवता राष्ट्रनिर्मितीचे साधन बनवावे. आकाशाकडे पाहा, जिज्ञासा जागवा, ज्ञानाचा शोध घ्या आणि नव्या भारताच्या वैज्ञानिक भविष्याची निर्मिती करा—हीच वेंकटेश बापूजी केतकरांना पुण्यतिथीनिमित्त खरी मानवंदना ठरेल.

संदर्भ- :- संकेत स्थळ (विकिपीडिया, भारतीय विज्ञान मंडळी, गुजराती विश्वकोश).