कवी प्रेमचंद : सामान्य माणसाच्या वेदनांना शब्द देणारा साहित्याचा दीपस्तंभ.

“साहित्य का उद्देश्य केवल मनोरंजन करना नहीं है, उसके द्वारा जीवन को दिशा देना भी है.” हिंदी साहित्यविश्वातील ‘उपन्यास सम्राट’ म्हणून गौरविले जाणारे मुंशी प्रेमचंद हे केवळ अध्यापक, लेखक, पत्रकार आणि कथाकार नव्हते; ते भारतीय समाजजीवनाचे संवेदनशील भाष्यकार आणि जनसामान्यांच्या आशा-आकांक्षांना शब्द देणारे युगद्रष्टे साहित्यिक होते. त्यांच्या जयंतीदिनी त्यांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका महान साहित्यिकाला अभिवादन करणे नव्हे, तर साहित्याने समाजपरिवर्तन घडवून आणण्याच्या शक्तीला नमन करणे होय.

३१ जुलै १८८० रोजी वाराणसीजवळील लमही येथे जन्मलेल्या धनपतराय श्रीवास्तव यांचे पुढे ‘मुंशी प्रेमचंद’ हे साहित्यिक नाव झाले. ते कायस्थ समाजातील बांधव होते. त्यांचे वडील अजायबराय हे टपाल खात्यात कार्यरत होते. साधारण आर्थिक परिस्थिती, कौटुंबिक अडचणी आणि बालपणीच आलेले मातृवियोगाचे दुःख यामुळे त्यांचे बालपण संघर्षमय राहिले. मात्र याच परिस्थितीने त्यांच्या मनात सामान्य माणसाच्या दुःखाबद्दल करुणा आणि अन्यायाविरुद्ध संवेदनशीलता निर्माण केली. गरिबीच्या छायेतही त्यांनी वाचनाची आवड जपली आणि शिक्षणाला जीवनाचा आधार मानले.

प्रेमचंदांनी अध्यापन क्षेत्रात कार्य करताना शिक्षणाचे महत्त्व अनुभवले. शिक्षक म्हणून काम करत असतानाच त्यांनी लेखन सुरू ठेवले. त्यांचे जीवन हे ‘परिस्थिती प्रतिकूल असली तरी ध्येय सोडायचे नाही’ याचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे. एका बाजूला आर्थिक अडचणी आणि दुसऱ्या बाजूला सामाजिक वास्तव; तरीही त्यांनी लेखणीला शस्त्र बनवून समाजातील प्रश्न मांडले.

त्यांच्या जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण प्रसंग म्हणजे असहकार आंदोलनाच्या प्रभावाखाली त्यांनी सरकारी नोकरीचा त्याग केला. ही घटना त्यांच्या राष्ट्रप्रेमाची आणि तत्त्वनिष्ठेची साक्ष देते. त्यांच्यासाठी लेखन हा केवळ व्यवसाय नव्हता, तर समाजसेवेचा मार्ग होता. त्यांनी पत्रकारितेतही सक्रिय सहभाग घेतला आणि ‘हंस’ व ‘जागरण’ यांसारख्या नियतकालिकांच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राष्ट्रीय प्रश्नांवर निर्भीडपणे भाष्य केले.

प्रेमचंदांच्या साहित्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी राजवाड्यांपेक्षा शेतकरी, मजूर, स्त्रिया, गरीब, वंचित आणि सामान्य कुटुंबातील माणसांना आपल्या कथानकाचा केंद्रबिंदू बनवले. ‘गोदान’मधील होरी हा भारतीय शेतकऱ्याच्या संघर्षाचे प्रतिनिधित्व करणारा अविस्मरणीय पात्र ठरतो. ‘निर्मला’मधून त्यांनी बालविवाह आणि सामाजिक रूढींच्या दुष्परिणामांकडे लक्ष वेधले, तर ‘सेवासदन’मधून स्त्रीजीवनातील गुंतागुंतीचे प्रश्न मांडले. ‘ईदगाह’मधील हामिद आपल्या आजीसाठी चिमटा विकत घेतो, हा प्रसंग बालमनातील त्याग, प्रेम आणि कर्तव्याची विलक्षण जाणीव करून देतो. ‘पूस की रात’मधील हल्कूच्या माध्यमातून शेतकऱ्याच्या आर्थिक विवंचनेचे वास्तव समोर येते.

‘गोदान’, ‘गबन’, ‘कर्मभूमी’, ‘रंगभूमी’, ‘सेवासदन’, ‘निर्मला’, ‘प्रेमाश्रम’ यांसारख्या कादंबऱ्या आणि ‘ईदगाह’, ‘कफन’, ‘पूस की रात’, ‘बड़े घर की बेटी’ यांसारख्या कथा आजही वाचल्या जातात. त्यांचे साहित्य मानवी मूल्ये, सामाजिक न्याय, शिक्षण, स्त्रीसन्मान, शेतकरी जीवन आणि नैतिकता यांचा प्रभावी विचार मांडते. साहित्य अकादमीने त्यांच्या स्मृतीला अभिवादन म्हणून ‘प्रेमचंद फेलोशिप’ सुरू केली असून, त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास आणि अनुवाद आजही सुरू आहे.

प्रेमचंदांचा विचार आजच्या काळात अधिकच महत्त्वाचा ठरतो. डिजिटल युगात माहितीचा वेग वाढला असला, तरी सामाजिक विषमता, आर्थिक अडचणी, शेतकरी प्रश्न, शिक्षणातील असमानता, स्त्रीसुरक्षा आणि मानवी संवेदनशीलता यांसारखे प्रश्न अजूनही आपल्या समोर आहेत. त्यामुळे प्रेमचंदांचे साहित्य आपल्याला केवळ समस्या दाखवत नाही, तर समाजाकडे संवेदनशील नजरेने पाहण्याची दृष्टी देते. त्यांच्या लेखनातून शिकण्यासारखे सर्वात मोठे मूल्य म्हणजे सत्याला सामोरे जाण्याचे धैर्य.

आजच्या युवक-युवतींनी प्रेमचंदांच्या जीवनातून वाचनाची सवय, शिक्षणाची आस, संघर्ष करण्याची क्षमता, सामाजिक बांधिलकी, तत्त्वनिष्ठा आणि संवेदनशीलता आत्मसात करावी. विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या साहित्याचे वाचन करून समाजातील प्रश्न समजून घ्यावेत; युवकांनी केवळ टीका न करता सकारात्मक परिवर्तनासाठी पुढाकार घ्यावा; आणि प्रत्येक नागरिकाने आपल्या कृतीतून समानता, बंधुता व मानवतेची मूल्ये जपावीत.

मुंशी प्रेमचंद यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना खरी आदरांजली म्हणजे त्यांच्या प्रतिमेला पुष्पहार अर्पण करण्यापुरती मर्यादित न राहता एक पुस्तक वाचणे, एका गरजू विद्यार्थ्याला शिक्षणासाठी मदत करणे, सामाजिक अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे आणि आपल्या लेखणी-कृतीतून समाजहित साधणे होय. चला, त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याचा संकल्प करूया—वाचूया, विचार करूया, संवेदनशील होऊया आणि समाजपरिवर्तनासाठी कृती करूया. हीच ‘उपन्यास सम्राट’ मुंशी प्रेमचंद यांच्या जयंतीदिनी त्यांना खरी आणि अर्थपूर्ण अभिवादनपर आदरांजली ठरेल. माहीती संकलन :- विकिपीडिया, bharatdiscovery.org, hinditutor.in.