ज्यांनी आकड्यांना इतिहासाची भाषा दिली: डॉ. दामोदर धर्मानंद कोसंबी

भारतीय विज्ञान, गणित आणि इतिहास संशोधनाच्या क्षेत्रात जागतिक स्तरावर मानाचे स्थान मिळवून देणाऱ्या महान विद्वानांमध्ये डॉ. दामोदर धर्मानंद कोसंबी यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. ३१ जुलै १९०७ रोजी गोव्यातील कोसबेन येथे त्यांचा जन्म झाला. बौद्ध साहित्याचे अभ्यासक आणि प्राच्यविद्येचे विद्वान वडील धर्मानंद दामोदर कोसंबी यांच्या विद्वत्तेचा वारसा त्यांना लाभला. बालपणापासूनच त्यांच्यात असलेली जिज्ञासा, तर्कशक्ती आणि ज्ञानाची ओढ यामुळे त्यांनी गणित, सांख्यिकी, इतिहास, संस्कृत, नाणकशास्त्र आणि समाजशास्त्र अशा विविध क्षेत्रांत अद्वितीय योगदान दिले.

उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी अमेरिकेतील हार्वर्ड विद्यापीठात प्रवेश घेतला. तेथे त्यांनी गणिताचा सखोल अभ्यास केला आणि १९२९ मध्ये उत्कृष्ट यशासह पदवी प्राप्त केली. लहानपणापासूनच त्यांचा कल विविध विषयांच्या अभ्यासाकडे होता. त्यांनी केवळ गणितातच प्रावीण्य मिळवले नाही, तर भाषा, इतिहास आणि तत्त्वज्ञान यांचाही सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वामुळे ते खऱ्या अर्थाने "पॉलिमॅथ" म्हणजेच अनेक ज्ञानशाखांमध्ये पारंगत असलेले विद्वान ठरले.

डॉ. कोसंबी यांनी गणित आणि सांख्यिकी क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. आनुवंशशास्त्रातील "कोसंबी मॅप फंक्शन" हे त्यांचे एक अत्यंत महत्त्वाचे योगदान मानले जाते. जनुकांच्या नकाशांकनासाठी या पद्धतीचा उपयोग करण्यात आला. तसेच सांख्यिकी क्षेत्रात त्यांनी "प्रॉपर ऑर्थोगोनल डिकम्पोझिशन" ही महत्त्वाची संकल्पना मांडली, जी पुढे कोसंबी–कार्हुनेन–लोव्ह विस्तार म्हणून प्रसिद्ध झाली. आज या पद्धतीचा उपयोग प्रतिमा प्रक्रिया, सिग्नल प्रक्रिया, द्रवगतिकी आणि अभियांत्रिकीसारख्या अनेक आधुनिक क्षेत्रांत केला जातो.

गणितज्ञ म्हणून यश मिळविल्यानंतरही त्यांनी स्वतःला एका क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवले नाही. नाणकशास्त्राच्या अभ्यासातून त्यांची इतिहास संशोधनाकडे वाटचाल झाली. प्राचीन भारतीय नाण्यांचा अभ्यास त्यांनी आधुनिक सांख्यिकीय पद्धतींच्या साहाय्याने केला आणि भारतीय आर्थिक व सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी नवीन दृष्टिकोन दिला. त्यांनी संस्कृत साहित्याचाही सखोल अभ्यास केला आणि भर्तृहरी यांच्या साहित्याच्या चिकित्सक आवृत्त्या प्रसिद्ध केल्या.

डॉ. कोसंबी हे भारतीय इतिहासलेखनातील एक महत्त्वाचे नाव मानले जाते. त्यांनी इतिहासाकडे केवळ राजे, युद्धे आणि राजकीय घटनांच्या दृष्टिकोनातून न पाहता समाजातील आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलांच्या आधारे पाहण्याची नवी पद्धत विकसित केली. त्यांचे प्रसिद्ध पुस्तक "An Introduction to the Study of Indian History" हे भारतीय इतिहासाच्या अभ्यासातील एक मैलाचा दगड मानले जाते. त्यांना भारतीय मार्क्सवादी इतिहासलेखनाच्या परंपरेतील प्रमुख विचारवंत म्हणून ओळखले जाते.

टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेत (TIFR) गणित विभागाचे प्रमुख म्हणून त्यांनी महत्त्वपूर्ण कार्य केले. त्यांनी भारतातील वैज्ञानिक संशोधनाला चालना दिली आणि अनेक तरुण संशोधकांना प्रेरणा दिली. विज्ञान आणि समाज यांचा परस्परसंबंध त्यांनी नेहमी अधोरेखित केला. शांतता चळवळ, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक परिवर्तन यांसाठीही त्यांनी सक्रिय योगदान दिले.

डॉ. कोसंबी यांनी विज्ञान, इतिहास आणि समाज यांना जोडणारा एक व्यापक विचार मांडला. अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि जुन्या रूढींना त्यांनी तर्क आणि वैज्ञानिक विचारांच्या आधारे आव्हान दिले. ज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या प्रगतीसाठी झाला पाहिजे, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

त्यांच्या असामान्य कार्याचा गौरव जगभरातील विद्वानांनी केला. गणितज्ञ, इतिहासकार, संस्कृत अभ्यासक आणि सामाजिक विचारवंत अशा विविध क्षेत्रांतील लोकांसाठी ते प्रेरणास्थान ठरले. २९ जून १९६६ रोजी त्यांचे निधन झाले, परंतु त्यांचे संशोधन आणि विचार आजही भारतीय विज्ञान व इतिहासाच्या क्षेत्राला दिशा देत आहेत.

डॉ. दामोदर धर्मानंद कोसंबी यांचे संपूर्ण आयुष्य हे ज्ञान, संशोधन, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि समाजप्रबोधन यांना समर्पित होते. त्यांनी भारतीय बुद्धिमत्तेची जागतिक पातळीवर ओळख निर्माण केली आणि अनेक पिढ्यांना अभ्यास, प्रश्न विचारणे आणि सत्याचा शोध घेण्याची प्रेरणा दिली. वैज्ञानिक विचार, जिज्ञासा आणि संशोधनाचा हा दीपस्तंभ येणाऱ्या पिढ्यांना सदैव मार्गदर्शन करत राहील.

त्यांच्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!

-संकलित