पद्मभूषण पंडित श्रीपाद दामोदर सातवळेकर : वेद, योग आणि भारतीय संस्कृतीचे अखंड उपासक

भारतीय संस्कृती, वेद, योग, आयुर्वेद आणि कला या सर्व क्षेत्रांमध्ये आपल्या असामान्य कार्याचा ठसा उमटवणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे पंडित श्रीपाद दामोदर सातवळेकर. चित्रकार, छायाचित्रकार, लेखक, संशोधक, वेदाभ्यासक, योगप्रचारक आणि समाजसुधारक अशा अनेक पैलूंनी समृद्ध असलेल्या सातवळेकरांनी भारतीय ज्ञानपरंपरेचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या अभ्यासाची व्याप्ती जितकी अफाट होती, तितकीच त्यांची कार्यक्षमताही विलक्षण होती. म्हणूनच विसाव्या शतकातील भारतीय वैदिक अभ्यासकांमध्ये त्यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते.

१९ सप्टेंबर १८६७ रोजी तत्कालीन सावंतवाडी संस्थानात त्यांचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच त्यांना चित्रकला आणि संस्कृत साहित्याची आवड होती. पुढे त्यांनी मुंबईच्या सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये शिक्षण घेतले. आपल्या गुणवत्तेच्या बळावर ते याच संस्थेत काही काळ अध्यापक म्हणूनही कार्यरत होते. चित्रकलेतील त्यांचे प्रभुत्व इतके प्रभावी होते की, पुढे त्यांनी लाहोर येथे स्वतःचा स्टुडिओ सुरू करून अनेक संस्थानिक, राजे-महाराजे आणि नामवंत व्यक्तींची व्यक्तिचित्रे रेखाटली. दक्षिण हैदराबादमध्येही त्यांनी स्वतंत्र चित्रकला स्टुडिओ सुरू केला आणि चित्रकार म्हणून लौकिक मिळवला.

मात्र केवळ चित्रकलेत रमून न राहता त्यांचे मन भारतीय वेदपरंपरेच्या अभ्यासाकडे वळले. औंध संस्थानचे अधिपती भवानराव पंतप्रतिनिधी यांच्या आश्रयाखाली त्यांनी वेदांचा सखोल अभ्यास सुरू केला. अल्पावधीतच वैदिक साहित्यावरील त्यांच्या गाढ अभ्यासामुळे त्यांना 'पंडित सातवळेकर' म्हणून ओळख मिळाली. वेदांचे तात्त्विक आणि वैज्ञानिक विश्लेषण सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचे त्यांनी मोठे कार्य केले.

वैदिक साहित्याचा प्रसार व्हावा या उद्देशाने त्यांनी 'अमृतलता', 'वेद संदेश' आणि 'पुरुषार्थ' यांसारख्या नियतकालिकांचे संपादन व प्रकाशन केले. ऋग्वेद संहिता, अथर्ववेदाचे हिंदी भाषांतर, भगवद्गीतेवरील चार खंडांतील 'पुरुषार्थ-बोधिनी भाष्य' यांसारखे ग्रंथ त्यांनी लिहिले. त्यांच्या भगवद्गीतेवरील भाष्याला आधुनिक काळातील सर्वोत्तम भाष्यांपैकी एक मानले जाते. भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेने प्रकाशित केलेल्या महाभारताच्या अधिकृत आवृत्तीचे भाषांतर करण्याची जबाबदारीही भारत सरकारने त्यांच्यावर सोपवली होती. त्यांच्या निधनानंतर हे कार्य पुढे पूर्ण करण्यात आले.

सातवळेकर यांचा अभ्यास केवळ वेदांपुरता मर्यादित नव्हता. आयुर्वेद, योग, आरोग्य आणि समाजजीवन यांवरही त्यांनी विपुल लेखन केले. वैयक्तिक आरोग्याबरोबरच समाजाच्या आरोग्याचा विचार त्यांनी सातत्याने मांडला. योगाचा प्रचार-प्रसार करण्यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. योगाविषयी त्यांनी महात्मा गांधी यांनाही मार्गदर्शन केले होते. औंधचे राजे भवानराव पंतप्रतिनिधी यांच्यासोबत त्यांनी सूर्यनमस्काराचा प्रसार करण्यासाठीही मोठे योगदान दिले.

समाजकार्याची धडपडही त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग होती. १८८४ मध्ये त्यांनी संस्कृत अभ्यासकांसाठी 'संस्कृत व्याख्यान मंडळ' या संस्थेची स्थापना केली. विवेकवर्धिनी विद्यालय, सार्वजनिक व्याख्यानमाला आणि युवकांसाठी व्यायामशाळा अशा अनेक उपक्रमांद्वारे त्यांनी समाजप्रबोधनाचे कार्य केले. आर्य समाज आणि थियोसोफिकल सोसायटी या संस्थांशीही ते अनेक वर्षे संबंधित होते. हरिद्वार येथील कांगडी गुरुकुलात त्यांनी वेद आणि चित्रकलेचे अध्यापन केले.

सातवळेकर यांचे संपूर्ण आयुष्य भारतीय ज्ञानपरंपरेच्या जतनासाठी आणि प्रसारासाठी समर्पित होते. वेदांचा अभ्यास हा केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातून नव्हे, तर तर्क, विज्ञान आणि जीवनमूल्यांच्या आधारावर व्हावा, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यामुळे त्यांच्या लिखाणाला विद्वानांबरोबरच सामान्य वाचकांचाही मोठा प्रतिसाद मिळाला.

चित्रकला आणि शिल्पकलेतील उत्कृष्ट कार्याबद्दल त्यांना दोन वेळा प्रतिष्ठेचा 'मायो पुरस्कार' मिळाला. भारतीय संस्कृती, वेद आणि समाजसेवा यासाठी केलेल्या मोलाच्या योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने १९६८ मध्ये त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले.

३१ जुलै १९६८ रोजी पंडित श्रीपाद दामोदर सातवळेकर यांचे निधन झाले. मात्र त्यांनी निर्माण केलेली वैदिक संशोधनाची परंपरा, त्यांनी स्थापन केलेल्या संस्था आणि त्यांचे विपुल साहित्य आजही भारतीय संस्कृतीच्या अभ्यासकांसाठी दिशादर्शक ठरत आहे.

पंडित श्रीपाद दामोदर सातवळेकर हे केवळ विद्वान नव्हते, तर भारतीय संस्कृतीचा जागर करणारे युगद्रष्टे होते. चित्रकलेपासून वेदांपर्यंत, योगापासून समाजप्रबोधनापर्यंत आणि साहित्यापासून संस्कृतीच्या जतनापर्यंत त्यांनी केलेले कार्य आजही प्रेरणादायी आहे. ज्ञान, संस्कार आणि राष्ट्रभावना यांचा संगम घडवणाऱ्या या महान विभूतीला विनम्र अभिवादन.

-संकलित