समाजाला नवी दिशा देणारी पहिली महिला आमदार: पद्मभूषण डॉ. मुथुलक्ष्मी रेड्डी

ज्या काळात मुलींना शिक्षण हा अधिकार नव्हे, तर अपराध मानला जात होता, त्या काळात एका तरुणीने समाजाच्या सर्व रूढी-परंपरांना आव्हान दिले. पुरुषांच्या महाविद्यालयात प्रवेश मिळवणारी पहिली विद्यार्थिनी, मद्रास मेडिकल कॉलेजमध्ये शिकणारी पहिली महिला, ब्रिटिश भारतातील पहिली महिला आमदार, पहिली महिला हाऊस सर्जन, पहिली महिला उपसभापती आणि समाजसुधारणांसाठी संपूर्ण आयुष्य वाहून घेणारी एक ध्येयवेडी व्यक्ती अशी अनेक पहिली मानाची पदके डॉ. मुथुलक्ष्मी रेड्डी यांच्या नावावर जमा झाली. मात्र त्यांचा खरा वारसा या पदव्यांमध्ये नाही; तर हजारो महिलांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी त्यांनी केलेल्या अथक संघर्षात आहे. त्यांच्या आयुष्याचा प्रत्येक टप्पा हा अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या एका असामान्य स्त्रीचा प्रेरणादायी इतिहास आहे.

३० जुलै १८८६ रोजी तत्कालीन पुदुकोट्टई संस्थानात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील एस. नारायणस्वामी अय्यर हे महाराजा कॉलेजचे प्राचार्य होते, तर आई चंद्रम्मल या देवदासी परंपरेतील होत्या. त्या काळात देवदासीच्या मुलीला शिक्षण, सन्मान आणि समान संधी मिळणे जवळपास अशक्य होते. मात्र मुथुलक्ष्मी यांच्या वडिलांनी समाजाचा विरोध पत्करत मुलीला शिक्षण दिले. याच निर्णयाने पुढे भारतीय स्त्रीसक्षमीकरणाच्या इतिहासात एक नवे पर्व सुरू झाले.

मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांनी महाराजा कॉलेजमध्ये प्रवेशासाठी अर्ज केला. मुलीला मुलांच्या महाविद्यालयात प्रवेश देण्यास अनेकांनी विरोध केला. त्यांच्यासाठी वर्गात पडदा लावण्यात आला. त्या वर्गाबाहेर पडल्यानंतरच इतर विद्यार्थ्यांना बाहेर पडण्याची परवानगी असे. या अपमानास्पद परिस्थितीतही त्यांनी शिक्षणात उत्कृष्ट यश मिळवले. पुढे १९०७ मध्ये मद्रास मेडिकल कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या. १९१२ मध्ये सात सुवर्णपदकांसह वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करून त्या सरकारी रुग्णालयातील पहिल्या महिला हाऊस सर्जन बनल्या.

डॉक्टर म्हणून काम करत असतानाच त्यांना समाजातील महिलांच्या समस्या अधिक जवळून दिसू लागल्या. देवदासी प्रथा, बालविवाह, स्त्रियांचे शिक्षण, महिलांचे आरोग्य आणि निराधार मुलींचे प्रश्न त्यांना अस्वस्थ करत होते. अॅनी बेझंट, सरोजिनी नायडू आणि महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव पडला. गांधीजींनी त्यांना स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी होण्याचे आवाहन केले होते. मात्र त्यांनी स्त्रिया आणि मुलांच्या कल्याणासाठी आयुष्य वाहण्याचा निर्णय घेतला.

१९२६ मध्ये त्यांची मद्रास विधान परिषदेवर नियुक्ती झाली. ब्रिटिश भारतातील पहिल्या महिला आमदार म्हणून त्यांनी इतिहास घडवला. पुढे त्या विधान परिषदेच्या उपसभापतीही झाल्या. विधिमंडळात त्यांनी देवदासी प्रथा बंद करण्यासाठी सातत्याने आवाज उठवला. महिलांची तस्करी रोखण्यासाठी कायदे करण्याचा प्रयत्न केला. मुलींच्या विवाहाचे किमान वय वाढवण्याची मागणी केली. महिलांना मतदानाचा अधिकार, शिक्षण आणि समान संधी मिळाव्यात यासाठी त्यांनी अथक प्रयत्न केले.

देवदासी परंपरेतून मुक्त झालेल्या आणि समाजाने नाकारलेल्या मुलींसाठी त्यांनी १९३१ मध्ये चेन्नई येथे 'अव्वई होम'ची स्थापना केली. निराधार, अनाथ आणि अत्याचारग्रस्त मुलींसाठी हे घर नव्या आयुष्याची संधी ठरले. शिक्षण, निवारा आणि स्वाभिमान या तिन्ही गोष्टी या संस्थेमुळे हजारो मुलींना मिळाल्या.

त्यांच्या आयुष्यातील आणखी एक मोठे कार्य म्हणजे अड्यार कॅन्सर इन्स्टिट्यूटची स्थापना. त्यांच्या धाकट्या बहिणीचा कर्करोगामुळे मृत्यू झाला होता. त्या वेळी दक्षिण भारतात कर्करोगावरील उपचारांची सुविधा नव्हती. या वेदनेतून त्यांनी कर्करोग रुग्णांसाठी स्वतंत्र रुग्णालय उभारण्याचा निर्धार केला. अनेक अडचणींवर मात करत १९५४ मध्ये चेन्नई येथे अड्यार कॅन्सर इन्स्टिट्यूट सुरू झाले. आजही ही संस्था देशातील अग्रगण्य कर्करोग उपचार केंद्रांपैकी एक मानली जाते.

मुथुलक्ष्मी रेड्डी यांनी महिलांच्या आरोग्याबरोबरच शिक्षण, सामाजिक न्याय आणि बालकल्याणासाठीही मोठे योगदान दिले. शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांची नियमित वैद्यकीय तपासणी सुरू करण्याचा आग्रह त्यांनी धरला. मुस्लिम मुलींसाठी वसतिगृहे, वंचित समाजातील मुलींसाठी शिष्यवृत्ती आणि सामाजिक कल्याणाच्या अनेक योजना त्यांनी पुढे आणल्या. त्या अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षही होत्या. 'माय एक्स्पिरियन्स अ‍ॅज अ लेजिस्लेटर' या पुस्तकातून त्यांनी आपल्या सामाजिक आणि राजकीय कार्याचा प्रवास नोंदवला.

१९५६ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. त्यांच्या कार्याच्या स्मरणार्थ महिलांच्या कर्करोग प्रतिबंधातील योगदानासाठी पुरस्कारही सुरू करण्यात आला. २०१९ मध्ये त्यांच्या १३३ व्या जयंतीनिमित्त गुगलने विशेष डूडलद्वारे त्यांना अभिवादन केले. २२ जुलै १९६८ रोजी त्यांचे निधन झाले. मात्र त्यांनी सुरू केलेला समाजपरिवर्तनाचा प्रवास आजही अनेक संस्थांमधून, रुग्णालयांमधून आणि स्त्रीसक्षमीकरणाच्या चळवळींमधून पुढे सुरू आहे.

डॉ. मुथुलक्ष्मी रेड्डी यांची कहाणी ही केवळ एका यशस्वी डॉक्टरची किंवा राजकारणी महिलेची कथा नाही. ती अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची, शिक्षणाच्या बळावर समाज बदलण्याची आणि स्वतःच्या वेदनांना समाजसेवेच्या शक्तीत रूपांतरित करण्याची प्रेरणादायी गाथा आहे. ज्या समाजाने त्यांच्या वाटेत पडदे उभे केले, त्याच समाजासाठी त्यांनी संधींची दारे उघडली. म्हणूनच भारतीय स्त्रीसक्षमीकरणाच्या इतिहासात त्यांचे नाव केवळ सुवर्णाक्षरांनी नव्हे, तर कृतज्ञतेने कायम स्मरणात राहील.

-संकलित